Skutki uboczne i powikłania po radioterapii. Leczenie i dieta.

Mimo rzeczywistych korzyści wynikających z leczenia promieniami jonizującymi należy pamiętać, że proces niszczenia komórek nowotworu złośliwego odbywa się w żywym organizmie ludzkim i niezależnie od techniki radioterapii, w objętości napromienianej zawsze znajdują się również tkanki prawidłowe i zdrowe, które reagują ostrym wczesnym) i późnym odczynem popromiennym. W okolicy głowy i szyi są to obszary skóry, błony śluzowej, tkanki podskórne, mięśnie, gruczoły ślinowe oraz kości.

Do najczęstszych efektów i skutków ubocznych radioterapii zalicza się ( w zależności od okolicy napromienianej): osłabienie ogólne, brak łaknienia, spadek aktywności, zmiany we krwi (spadek liczby białych krwinek i płytek krwi), odczyny skórne, utratę włosów, odczyny śluzówkowe w jamie ustnej, gardle, krtani i jamach nosowych, reakcje ze strony dróg oddechowych i serca, reakcje ze strony jelit i pęcherza moczowego, odczyny ze strony odbytnicy, pochwy, sromu.

POWIKŁANIA POPROMIENNE WCZESNE I PÓŹNE

Powikłania popromienne dzielą się na wczesne i późne. Uszkodzenie wczesne dotyczy tkanek, których komórki stale się mnożą np. szpiku kostnego, nabłonka przewodu pokarmowego, dróg moczowych. Czas ujawnienia się tych powikłań zależy od czasu życia komórek dojrzałych. Nowe komórki po rozpoczęciu napromieniania nie powstają, natomiast komórki dojrzałe, dopóki żyją pełnią swoje funkcje. Czas erytrocytów we krwi wynosi 4 tygodnie. Po tym okresie od rozpoczęcia napromieniania ujawnią się wczesne powikłania w postaci niedokrwistości. Powierzchowne komórki nabłonka błon śluzowych żyją 2 tygodnie. Po tym czasie pojawi się zaczerwienienie, a następnie możliwe są płytkie owrzodzenia. Komórki, które przetrwały terapię, doprowadzają do odnowy tkanki w czasie 1-2 tygodni po leczeniu. Powikłania wczesne, choć kłopotliwe pozostają zazwyczaj bez poważnych konsekwencji.

Powikłania późne ujawniają się klinicznie po paru miesiącach, a nawet latach. Dotyczą tkanek wolno proliferujących np. płuc, nerek, wątroby, układu nerwowego. Powikłania powstają w skutek śmierci komórek parenchymy narządów lub zmian w naczyniach krwionośnych. W konsekwencji dochodzi do rozległych zwłóknień, przewlekłych owrzodzeń i martwicy. Ryzyko powstania tych skutków ubocznych stanowi przyczynę ograniczenia podania bardzo wysokich dawek napromieniania. Powikłania te mogą stanowić zagrożenie dla życia lub spowodować kalectwo. Szczególnie wrażliwe na duże dawki naświetlań i przekroczenia dawki tolerancji są rdzeń kręgowy i płuca. Uszkodzenia dotyczą najczęściej zapalenia skóry, tętnicy szyjnej, gruczołów wydzielniczych i łojowych skóry, dysfunkcji gruczołów ślinowych (infekcje, próchnica), martwica kości (szczególnie żuchwy), płuc (zwłóknienia), serca (kardiomiopatia), narządów płciowych i zwyrodnień w ośrodkowym układzie nerwowym.

Do późnych powikłań intensywnego leczenia skojarzonego z udziałem radioterapii należy ryzyko powstawania nowotworów wtórnych (głównie białaczek, rzadziej chłoniaków i nowotworów litych), głownie po upływie 7-10 lat lub później od zakończenia leczenia.

POSTĘPOWANIE W CELU ZAPOBIEGNIĘCIA POWIKŁANIOM I SKUTKOM UBOCZNYM RADIOTERAPII

Wczesne powikłania:

• Ograniczenie mycia okolic napromienianych w trakcie i po radioterapii do czasu ustąpienia reakcji popromiennej
• Spokojny, oszczędzający tryb życia
• Ochrona skóry okolic napromienianych przed urazami i słońcem; noszenie lekkiej bielizny i odzieży, unikanie sztucznych tkanin
• W przypadku rumienia i złuszczania naskórka – wietrzenie okolicy objętej odczynem stosowanie zasypki (allantoin), aerozolu (deksapantenol) lub kremu (hydrokortyzon)
• Zakaz palenia tytoniu i pica alkoholu, unikania pokarmów drażniących (nadmiernie gorących, zimnych, ostrych, twardych)
• Płukanie jamy ustnej roztworem 0,9 NaCl, rumiankiem, stosowanie pasty i żelu Elmex
• W razie wysychania błon śluzowych – witamina A w płynie doustnie
• Regularne przeglądy stomatologiczne
• Regularny pomiar masy ciała
• Odpowiednia dieta
• Regularne badania morfologiczne krwi
• W przypadku świądu odpowiednie nawodnienie, unikania słońca, zimne kompresy, miejscowo kremy z kortykosteroidami
• Unikania kontaktu z ludźmi chorymi (w celu uniknięcia zakażenia.

Późne powikłania:

• U chorych napromienianych na okolice szyi istnieje ryzyko niedoczynności tarczycy. W takim przypadku stosuje się leczenie substytucyjne preparatami hormonalnymi tarczycy
• W przypadku zmian zapalnych i włóknistych w płucach konieczne jest stosowanie kortykosteroidów w wysokich dawkach i antybiotyków.
• W przypadku napromieniania okolic odbytu i warg sromowych konieczna jest szczególna dbałość o higienę osobistą i regularność wypróżnień. Do pielęgnacji tych okolic zaleca się deksapantenol, silol, linomag, częste wietrzenie, ewentualnie leki przeciwbólowe.
• Przy radioterapii jamy brzusznej możliwy zespół złego wchłaniania. Zaleca się odpowiednie nawodnienie, wyrównywanie niedoboru elektrolitów i stosowanie leków przeciwbiegunkowych.
• Wystąpienie demielinizacji w zakresie rdzenia szyjnego w ciągi 1-3 miesięcy po leczeniu lampami w postaci objawu Lhermitta („przechodzenie prądu” w tułowiu i kończynach.) Dolegliwość jest przemijająca.
• U kobiet całkowity lub przejściowy zanik miesiączkowania, u mężczyzn zmiany w nasieniu o różnym stopniu nasilenia.