Płynna biopsja w diagnostyce onkologicznej. Co to za badanie?

Płynna biopsja to nowoczesne i innowacyjne badanie molekularne, które pozwala na wykrycie śladów nowotworu w próbce płynu ustrojowego, najczęściej krwi obwodowej. Stanowi ona przełomową alternatywę lub uzupełnienie dla tradycyjnej biopsji chirurgicznej, która wymaga pobrania wycinka tkanki podczas biopsji lub zabiegu operacyjnego.

Dzięki temu, że do badania wystarczy pobranie niewielkiej ilości krwi (zazwyczaj około 10 ml), procedura ta jest małoinwazyjna, niemal bezbolesna i znacznie bezpieczniejsza dla pacjenta, co pozwala uniknąć stresu oraz ryzyka powikłań, takich jak krwawienia czy infekcje.

Co istotne – ponieważ krew krąży w całym ciele, płynna biopsja odzwierciedla cechy wszystkich ognisk nowotworu, podczas gdy tradycyjny wycinek pokazuje tylko fragment jednego guza. Pozwala także na monitorowanie pojawiania się mutacji opornościowych w czasie niemal rzeczywistym, co jest coraz bardziej istotne w raku piersi, przy stosowaniu terapii ukierunkowanej na blokowanie receptorów estrogenowych.

Płynna biopsja – jak to działa?

Zasada działania płynnej biopsji opiera się na fascynującym zjawisku biologicznym: komórki nowotworowe, rosnąc lub obumierając, odrywają się od guza i uwalniają do krwiobiegu swój materiał genetyczny oraz całe pęcherzyki komórkowe. W badaniu tym analizuje się przede wszystkim:

• CTC (krążące komórki nowotworowe): To całe, żywe komórki, które oderwały się od guza pierwotnego i przemieszczają się wraz z krwią – to ich obecność sprawia, że pojawiają się przerzuty
• ctDNA (krążące DNA nowotworowe): Są to małe fragmenty materiału genetycznego komórki nowotworowej, które trafiają do krwi w wyniku naturalnej śmierci komórek (apoptozy) lub ich uszkodzenia (nekrozy).
• Egzosomy i mikroRNA: Małe pęcherzyki i cząsteczki RNA uwalniane przez nowotwór, które również niosą ważne informacje o jego charakterze.

Warto podkreślić, że obecnie w rutynowej praktyce klinicznej w onkologii najczęściej wykorzystuje się analizę ctDNA, która stanowi najbardziej dostępne i najlepiej wystandaryzowane narzędzie płynnej biopsji.

Płynna biopsja – zastosowanie badania w diagnostyce nowotworów

Płynna biopsja znajduje szczególne zastosowanie w sytuacjach, gdy nie ma możliwości uzyskania lub wykorzystania materiału tkankowego do badań molekularnych. Dotyczy to kilku scenariuszy:

1. Gdy zbadanie materiału tkankowego jest niemożliwe:

• Brak dostępu do tkanki – gdy guz jest nieoperacyjny, zlokalizowany w trudno dostępnym miejscu lub stan kliniczny pacjenta nie pozwala na wykonanie inwazyjnej procedury; w takiej sytuacji możliwe jest wykonanie badań genetycznych z krwi, natomiast nie zastępuje to oceny histopatologicznej,
• Niewystarczająca ilość materiału – gdy pobrany materiał tkankowy jest zbyt skąpy, aby wykonać pełną diagnostykę molekularną (często dotyczy to np. raka płuca); płynna biopsja może wtedy umożliwić identyfikację kluczowych mutacji, w tym mutacji oporności,
• Niska jakość materiału tkankowego – gdy tkanka nie nadaje się do badań genetycznych, np. z powodu nieprawidłowego utrwalenia lub długiego przechowywania; w takich przypadkach płynna biopsja może być alternatywą do wykrycia istotnych zmian molekularnych (np. BRCA w raku prostaty czy PIK3CA w raku piersi).

Wtedy pobranie krwi jest jedynym sposobem na zbadanie cech genetycznych nowotworu i wybór leczenia „szytego na miarę”. Płynna biopsja pozwala zidentyfikować konkretne mutacje genetyczne, co umożliwia dobranie terapii celowanej. Przykładowo:

• w raku płuca pomaga wykryć mutacje w genie EGFR,
• w raku piersi pozwala oznaczyć mutacje w genach PIK3CA/PTEN/AKT,
• w raku prostaty wykrywa mutacje w genach BRCA.

PRZECZYTAJ: CZY NOWOTWORY SĄ ZAPISANE W GENACH?

2. Monitorowanie leczenia w czasie rzeczywistym:

Płynna biopsja umożliwia dynamiczną ocenę przebiegu choroby i odpowiedzi na leczenie poprzez analizę ctDNA krążącego we krwi. W praktyce wykorzystuje się dwa podejścia:

• analizę jakościową – pozwala na wykrycie konkretnych zmian molekularnych, w tym mutacji oporności, pojawiających się w trakcie terapii; przykładem są mutacja T790M w genie EGFR w raku płuca czy mutacje oporności w genie ESR1 w raku piersi, które mogą mieć bezpośrednie znaczenie dla dalszego doboru leczenia,
• analizę ilościową – zmiany poziomu ctDNA w czasie odzwierciedlają aktywność choroby; jego spadek zwykle wskazuje na skuteczność leczenia, natomiast wzrost może być wczesnym sygnałem progresji, często wyprzedzającym zmiany widoczne w badaniach obrazowych nawet o kilka miesięcy.

3. Płynna biopsja – wczesne wykrywanie nawrotu choroby:

Badanie to potrafi „wypatrzyć” komórki raka pozostałe w organizmie po operacji, co pozwala na szybszą interwencję i zwiększa szanse na całkowite wyleczenie.

ZOBACZ POWIĄZANE: BADANIE GENÓW W ONKOLOGII

Kiedy płynna biopsja nie wystarczy? Ograniczenia technologii

Mimo swojej innowacyjności, płynna biopsja w diagnostyce molekularnej nowotworów posiada także pewne ograniczenia, o których należy wspomnieć:

• Nie zastępuje całkowicie biopsji tkankowej: Aby postawić pierwsze rozpoznanie raka i zobaczyć, jak komórki wyglądają pod mikroskopem, lekarze wciąż najczęściej potrzebują wycinka tkanki.
• Ryzyko wyników fałszywie ujemnych: Niektóre nowotwory mogą uwalniać do krwi zbyt mało DNA, by test mógł je wykryć. Tym samym, w nowotworze mogą występować mutacje, które będą istotne dla leczenia, ale których nie uda się znaleźć w biopsji płynnej.

Warto jednak podkreślić, że technologia płynnej biopsji dynamicznie się rozwija – czułość i zakres wykrywanych zmian systematycznie się zwiększają, co sprawia, że jej znaczenie w diagnostyce i monitorowaniu leczenia onkologicznego będzie w najbliższych latach nadal rosło.

Czy badanie biopsji płynnej jest refundowane przez NFZ?

W Polsce refundacja płynnej biopsji przez NFZ jest ograniczona i zależy od zastosowanej technologii, rodzaju nowotworu oraz trybu wykonania badania. Niestety w wielu przypadkach badania z płynnej biopsji, które pozwalają na włączenie pacjenta do leczenia, realizowane są tylko w ramach hospitalizacji. Nie zawsze jednak pojawia się uzasadnienie do hospitalizacji chorego, dlatego też często dostęp do tego rodzaju badań może być utrudniony .

Od lipca 2025 roku u pacjentów z nowotworami BRCA-zależnymi (rak piersi, rak jajnika, rak prostaty, rak trzustki) możliwe jest wykonywanie wybranych badań z płynnej biopsji (tylko prostszymi metodami, np. PCR) w celu kwalifikacji pacjentów do programów lekowych, na podstawie zlecenia z poradni onkologicznej, czyli w trybie ambulatoryjnym.

Warto podkreślić, że płynna biopsja nie jest jeszcze narzędziem powszechnie stosowanym u wszystkich chorych z rozpoznaniem nowotworu. Jednak w wybranych wskazaniach – szczególnie w raku płuca, prostaty oraz coraz częściej raku piersi – stanowi już istotny element praktyki klinicznej.

DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ: DIAGNOSTYKA GENETYCZNA NOWOTWORÓW
 

BIBLIOGRAFIA:

1. Stejskal P, et al. Circulating tumor nucleic acids: biology, release mechanisms, and clinical relevance. Mol Cancer. 2023.
2. Kopystecka A, et al. The Use of ctDNA in the Diagnosis and Monitoring of Hepatocellular Carcinoma. Int J Mol Sci. 2023.
3. Dziadziuszko AP, et al. Zalecenia PTOnk dotyczące stosowania biopsji płynnej (ctDNA) w diagnostyce molekularnej. Onkologia w Praktyce Klinicznej. 2021.
4. Ignatiadis M, et al. Liquid biopsy: from discovery to clinical application. Nature Reviews Clinical Oncology. 2023.
5. NCI Staff. Liquid Biopsy: Using DNA in Blood to Detect, Track, and Treat Cancer. National Cancer Institute. 2017.
6. Pantel K, Alix-Panabières C. Liquid Biopsy: From Research to Clinical Practice. 2019.

 
Jeśli podobają Ci się nasze działania i artykuły – wesprzyj Fundację Wiedzieć Więcej!