Nowotwory kobiece – skąd się biorą i co znaczy, że bywają zapisane w genach?

Nowotwory kobiecie – jak powstają?

Nowotwory zawsze rozwijają się jako wynik mutacji, tj. nagle wywołanych zmian w naszych genach. Geny to komplet instrukcji, których prawidłowe działanie zapewnia właściwe funkcjonowanie całego naszego ciała. Są zapisane w DNA – który dziedziczymy po połowie od każdego z naszych rodziców.

Prawidłowe komórki naszego ciała dzielą się i rosną w sposób w pełni kontrolowany –  system jest włączany i wyłączany przez organizm. Pojawienie się uszkodzenia genetycznego (mutacji) powoduje utratę tej kontroli, prowadząc do uzyskania przez komórki pewnej autonomii i w konsekwencji do ich niekontrolowanych podziałów. Chore – nowotworowe – komórki dzielą się (czyli namnażają) szybciej niż zdrowe, czego skutkiem jest powstawanie guza nowotworowego.

Większość nowotworów, zwanych nowotworami sporadycznymi, jest powodowanych przez różne czynniki środowiskowe, na przykład dym tytoniowy, alkohol czy stres. które wywołują mutacje w DNA pojedynczych komórek, prowadząc do ich niekontrolowanych podziałów. Tak powstałe mutacje są obecne jedynie w materiale pochodzącym z nowotworu (tkanka guza) i jedynie tam można je wykryć.

Odmiennie, nowotwory dziedziczne (rodzinne) są wywołane zmianami genetycznymi, które dziedziczymy od rodziców. Takie zmiany są obecne w DNA niemal wszystkich komórek naszego organizmu i przede wszystkim dotyczą genów, których zadaniem jest chronienie nas przed uszkadzającym działaniem środowiska. Mówimy, że obecność takich mutacji predysponuje do zachorowania na określony typu nowotworu. Nie wiąże się z pewnością, że dojdzie do rozwinięcia choroby, ale oznacza znacząco zwiększone prawdopodobieństwo jej wystąpienia.

Ryc. 1 Każdy z nas ma po 2 kopie genów. Jedną kopię genu dziedziczymy od matki, drugą od ojca. Ponieważ DNA dziecka pochodzi w połowie od każdego z rodziców, dziecko pacjenta z uszkodzeniem genetycznym, warunkującym zwiększone ryzyko raka, ma 50% ryzyko odziedziczenia wadliwego genu (zaznaczonego kolorem czarnym). Dziedziczenie to nie jest zależne od płci.

Porozmawiaj o zachorowaniach w rodzinie

Większość nowotworów występuje sporadycznie, ale ok. 10% wszystkich zachorowań stanowią choroby dziedziczne. Żeby dowiedzieć się, czy możemy być obciążeni dziedzicznym nowotworem, przede wszystkim porozmawiajmy o zachorowaniach w naszej rodzinie. Jeśli niemal w każdym pokoleniu ktoś chorował na nowotwór (szczególnie piersi, jajnika lub prostaty, albo endometrium, jelita grubego, trzustki), i przynajmniej część tych zachorowań wystąpiła przed 50 r.ż., warto porozmawiać ze specjalistą – genetykiem klinicznym, który powie nam, czy nasza rodzina spełnia kryteria rodziny potencjalnie obciążonej mutacją wysokiego ryzyka choroby nowotworowej oraz czy wskazane jest wykonanie badań genetycznych.

Czym jest dziedzicznie uwarunkowane ryzyko zachorowania na nowotwory kobiece?

Zespoły chorobowe, w których występują nowotwory piersi, jajników i endometrium mogą być powodowane mutacjami w licznych genach. W raku piersi i jajnika najczęściej identyfikowane mutacje dotyczą genów BRCA1 i BRCA2 oraz PALB2, które odpowiadają za 20-25% przypadków rodzinnego raka piersi i 15% przypadków raka jajnika. Dziedziczne nowotwory endometrium są najczęściej wynikiem mutacji genów PTEN bądź EPCAM, MLH1, MSH2, MSH6, PMS2 których uszkodzenia powodują zespół chorób nazwany Zespołem Lyncha. W tym zespole znacząco wzrasta także ryzyko zachorowania na nowotwory jajnika oraz jelita grubego.

Pamiętajmy jednak! Pewne zmiany genetyczne predysponują w sposób szczególny do nowotworów „kobiecych” ale to nie oznacza, że obciążeni nimi mężczyźni nie są zagrożeni chorobą. Przy uszkodzeniu genów związanych z dziedzicznym rakiem piersi i jajnika najczęściej spodziewamy się u mężczyzn wzrostu ryzyka zachorowania na raka piersi i prostaty, przy zespole Lyncha – mężczyźni mogą chorować na nowotwory przewodu pokarmowego. Nie jest prawdą, że nowotwory dziedziczą się linią kobiecą lub linią męską.

Jak zmienia się ryzyko zachorowania, gdy odziedziczyliśmy chorobotwórczą mutację?

Dziedziczne raki piersi i jajnika oraz endometrium są powodowane mutacjami w licznych genach to od uszkodzonego genu zależy, jakie dokładnie będzie ryzyko zachorowania. Żeby jednak rozumieć w jaki sposób mutacja wpływa na ryzyko zachorowania, należy odnieść się do pojęcia ryzyka populacyjnego – tj. takiego jakie ma każdy z nas, nie obciążony mutacją. Statystyki wskazują, że na raka piersi zachoruje mniej więcej co 8-9 kobieta (ryzyko zachorowania wynosi 12%), na raka jajnika co 50 kobieta (ryzyko nie przekracza 2%), na raka endometrium co 36 kobieta (ryzyko wynosi ok 3%).

W przypadku nosicielstwa mutacji genetycznej w wybranych genach ryzyko jest znacząco wyższe.

• Mutacje w genach BRCA1 i BRCA2: Rak piersi: ryzyko w ciągu życia wzrasta do 60–72% w przypadku mutacji w BRCA1 i 55–69% w przypadku mutacji w BRCA2. Rak jajnika: ryzyko wzrasta do 39–58% (BRCA1) i 13–29% (BRCA2).
• Mutacje w genach związanych z zespołem Lyncha (MLH1, MSH2, MSH6, PMS2, EPCAM): Rak piersi – ryzyko do 15%. Rak endometrium: ryzyko zachorowania może wynosić nawet 57%, a ryzyko raka jajnika i jelita grubego również jest znacząco podwyższone.

Inne geny, których mutacje zwiększają ryzyko zachorowania na nowotwory piersi, jajnika lub endometrium:

• ATM: 20-40% ryzyko raka piersi i 2-3% ryzyko raka jajnika.
• BRIP1: 5-15% ryzyko raka jajnika.
• CDH1: 37-55% ryzyko raka piersi.
• CHEK2: 23-27% ryzyko raka piersi.
• PALB2: 41-60% ryzyko raka piersi, 3-5% ryzyko raka jajnika i 5-10% ryzyko raka endometrium.
• PTEN: związany z zespołem Cowden – 40-60% ryzyko raka piersi, 28% ryzyko raka endometrium, zwiększone ryzyko nowotworów nerki, tarczycy, jelita grubego i czerniaka.
• NF1: 20-40% ryzyko raka piersi.
• STK11: związany z zespołem Peutza-Jeghersa, 32-54% ryzyko raka piersi, 10% ryzyko raka endometrium.
• TP53: związany z zespołem Li-Fraumeni – ryzyko zachorowania na raka piersi powyżej 60%, wyższe ryzyko zachorowania na inne nowotwory, w tym mięsaki.
• RAD51C i RAD51D: 20-40% ryzyko raka piersi i 10-15% ryzyko raka jajnika.

W praktyce nosicielstwo mutacji oznacza, że ryzyko zachorowania może być kilkukrotnie, a nawet kilkunastokrotnie wyższe niż w populacji ogólnej. Pacjentki będące nosicielkami mutacji predysponującej do jednego typu nowotworu, np. raka jajnika, mają zwiększone ryzyko zachorowania na inne nowotwory, w tym raka piersi, trzustki i czerniaka. Kobiety z dziedzicznym rakiem jelita grubego mają zwiększone ryzyko zachorowania na raka żołądka, trzustki, endometrium i jajnika. Można więc powiedzieć, że chorobotwórcza mutacja predysponuje do całego zespołu powiązanych chorób. Dodatkowo, obciążeni pacjenci chorują na nowotwory znacznie wcześniej niż spodziewamy się tego przy nowotworach sporadycznych – ryzyko zachorowania rośnie znacząco już w 30-35 roku życia.

Dzięki wykryciu mutacji osoby te mogą być objęte specjalnymi programami opieki nad rodzinami z wysokim ryzykiem, które przewidują częstsze badania, m.in. obrazowe, pozwalające na wykrycie nowotworów we wczesnym stadium. W niektórych przypadkach możliwe są również zabiegi profilaktyczne, zmniejszające ryzyko zachorowania (np. mastektomia, czyli usunięcie piersi). Informacja o obecności mutacji pozwala również zaplanować odpowiednią diagnostykę i profilaktykę dla członków rodziny.

Podkreślmy także, że wiedza o obciążeniu genetycznym ważna jest także z perspektywy pacjentki, która już zachorowała na nowotwór – pomaga ustawić właściwe leczenie, w tym leczenie celowane.

Nowotwory kobiecie – jak badać geny?

Aby poznać swoje obciążenie chorobą nowotworową, musimy zadbać by przebadane zostały wszystkie geny, których uszkodzenia mogą ją powodować. Niestety w Polsce często wykonuje się małe, wybiórcze badania genetyczne, w których albo zagląda się w 1-2 geny, albo jeszcze częściej, w wybrane ich punkty.

Wyobraźmy sobie geny jako długie sznury korali, a w każdym koraliku może się pojawić uszkodzenie. Tradycyjnie wykonywane badania analizują tylko wybrane lokalizacje – np. 7 potencjalnie uszkodzonych miejsc w genie BRCA1, podczas gdy aktualnie znamy ponad 4000 mutacji tego genu, mogących powodować zwiększone ryzyko nowotworu. Metoda analizy genetycznej, która zapewnia zajrzenie we wszystkie części genu to sekwencjonowanie nowej generacji (NGS). Warto się upewnić, że taką właśnie metodę zastosowano wykonując nasze badanie. Czasem konieczne będzie przeprowadzenie analizy uzupełniającej metodą MLPA; jej celem jest znalezienie w genach rozległych dziur (delecji), których obecność może umknąć badaniu NGS.

Tylko badanie całych genów może w pełni ocenić ryzyko dziedzicznego nowotworu, co daje pacjentom możliwość podejmowania świadomych decyzji dotyczących zdrowia.

BAZA WIEDZY: DIAGNOSTYKA GENETYCZNA NOWOTWORÓW

LITERATURA

• NCCN Guidelines version 2.2026 Breast, Ovarian, Pancreatic and Prostate Cancer Genetic assessment; National Comprehensive Cancer Network 2025
• McDevitt, T., et al. (2024). „EMQN best practice guidelines for genetic testing in hereditary breast and ovarian cancer.” European Journal of Human Genetics 32(5): 479-488.
• NCCN Guidelines version 1.2025 Genetic/Familial High-Risk Assessment: Colorectal, Endometrial, and Gastric
• NHS, Implementing Lynch syndrome testing and surveillance pathways; A handbook to support local systems
• C.Giffney et al.; Breast and Ovarian Cancer; Information for Individuals and Families, Nov. 2017
• Sessa, C. et al.; Risk reduction and screening of cancer in hereditary breast-ovarian cancer syndromes: ESMO Clinical Practice Guideline; Annals of Oncology, Volume 34, Issue 1, 33 – 47; 2022
• Rozporządzenie Ministra Zdrowia z dnia 21 lipca 2022 r. zmieniające rozporządzenie w sprawie świadczeń gwarantowanych z zakresu ambulatoryjnej opieki specjalistycznej
• https://www.jax.org/education-and-learning

Przekaż 1,5% podatku Fundacji Wiedzieć Więcej. To nic nie kosztuje, a może realnie pomóc pacjentom onkologicznym.