29 października 2026 roku obchodzimy Światowy Dzień Udaru Mózgu. Z tej okazji warto przypomnieć, jak ważne są szybkie rozpoznanie objawów, natychmiastowa pomoc medyczna i wcześnie rozpoczęte leczenie. Równie istotnym etapem jest rehabilitacja, która pomaga pacjentom odzyskiwać sprawność.
Na czym polega udar mózgu, jakie są jego objawy, co warto wiedzieć o pierwszej pomocy oraz jak przebiega leczenie udaru – opowiadają eksperci American Heart of Poland: lek. Marek Żółkoś oraz Sandra Tymich, fizjoterapeutka Instytutu Zdrowia w Ustroniu.
Opadający kącik ust, nagłe osłabienie ręki lub niewyraźna mowa mogą oznaczać udar mózgu. W takiej sytuacji nie czekaj, aż objawy miną – natychmiast dzwoń pod 112 lub 999. Szybka reakcja zwiększa szanse na uratowanie życia i zachowanie sprawności.
Każdego roku w Polsce odnotowuje się około 70 tys. udarów. Oznacza to, że co 8 minut ktoś doznaje udaru.
Udar mózgu – co to?
Udar mózgu to stan bezpośredniego zagrożenia życia. Wyróżniamy dwa główne rodzaje udaru: niedokrwienny i krwotoczny. Choć w potocznym języku określenia „udar” i „wylew” często stosowane są zamiennie, nie oznaczają dokładnie tego samego.
– Wylew, jak sama nazwa sugeruje, oznacza wynaczynienie krwi do tkanki mózgowej i powstanie udaru krwotocznego. Jednak znacznie częściej w praktyce neurologicznej mamy do czynienia z udarem niedokrwiennym, który spowodowany jest zamknięciem światła naczynia doprowadzającego utlenowaną krew z substancjami odżywczymi do komórek nerwowych – wyjaśnia lek. Marek Żółkoś, Instytut Zdrowia AHP w Ustroniu.
- udar niedokrwienny – stanowi ok. 80% przypadków. Jest spowodowany zamknięciem naczynia, co ogranicza dopływ krwi do części mózgu, która jest zaopatrywana przez tętnice w tlen i substancje odżywcze.
- udar krwotoczny (zwany wylewem) – ok. 20 % przypadków tego udaru powstaje w wyniku pęknięcia naczynia i krwotoku do pobliskiej części mózgu lub do przestrzeni otaczającej mózg tzw. podpajęczynówkowego. Udar krwotoczny częściej dotyka ludzi młodych, a nawet dzieci.
W przypadku udaru niedokrwiennego kluczowe znaczenie ma szybkie przywrócenie przepływu krwi.
Udar – jakie daje objawy?
Szczególnej uwagi wymaga tak zwany mikroudar. To określenie bywa używane w różnych znaczeniach – zarówno w odniesieniu do przemijającego napadu niedokrwienia mózgu, jak i niewielkiego, często bezobjawowego ogniska niedokrwiennego wykrytego przypadkowo podczas badania obrazowego.
– Przemijający napad niedokrwienia mózgu, w którym objawy szybko ustępują i nie dochodzi do wytworzenia ogniska udarowego, jest stanem naglącym. Wymaga pilnej diagnostyki w oddziale udarowym, ponieważ może wskazywać na czynniki sprzyjające wystąpieniu pełnoobjawowego udaru mózgu w niedalekiej przyszłości – zaznacza lek. Marek Żółkoś.
Nie należy więc zakładać, że skoro objawy ustąpiły, zagrożenie minęło. Nagłe zaburzenia mowy, afazja, opadnięcie kącika ust, osłabienie ręki lub nogi, zwłaszcza po jednej stronie ciała, czy nagłe zaburzenia widzenia wymagają natychmiastowego wezwania pomocy medycznej.
Jak rozpoznać udar?
Interwencja medyczna w przypadku udaru jest najskuteczniejsza w pierwszych godzinach od wystąpienia objawów udaru mózgu. Nie wszystkie symptomy muszą wystąpić jednocześnie. Zależy, która część mózgu i w jakim stopniu została uszkodzona.
- osłabienie i drętwienie kończyn
- drętwienie twarzy z wykrzywieniem ust
- zaburzenia mowy
- zaburzenia widzenia
- silny ból głowy, często z nudnościami
- zaburzenia świadomości
- zawroty głowy z zaburzeniami równowagi
W warunkach domowych i pierwszej pomocy rozpoznanie udaru wykonuje się, przeprowadzając szybki test na udar mózgu. Polega on na tym, by poprosić osobę, aby się uśmiechnęła, powtórzyła jakieś zdanie i podniosła ręce do góry.
Jest to szybki sposób na to, aby sprawdzić, czy występują problemy z koordynacją ruchową, niedowłady mięśni kończyn i twarzy, a także dysfunkcje mowy.
Jeżeli pojawiły się kłopoty z powyższymi czynnościami, należy wezwać Zespół Ratownictwa Medycznego. Ważne jest, aby ustalić czas wystąpienia pierwszych objawów i przekazać jak najwięcej precyzyjnych informacji specjalistom.
Udar – pierwsza pomoc
Rozpoznanie objawów udaru mózgu to dopiero pierwszy krok. Kluczowe znaczenie ma to, jak szybko chory otrzyma specjalistyczną pomoc. Dlatego przy podejrzeniu udaru należy natychmiast wezwać pogotowie ratunkowe, dzwoniąc pod numer 112 lub 999.
W oczekiwaniu na karetkę osobie przytomnej trzeba zapewnić wygodną pozycję i uważnie obserwować jej stan. Jeśli to możliwe, warto również zebrać od chorego lub świadków informacje o czasie wystąpienia objawów, chorobach i przyjmowanych lekach.
Jeśli poszkodowany jest nieprzytomny, należy udrożnić jego drogi oddechowe i sprawdzić oddech. Osobę oddychającą prawidłowo trzeba ułożyć w pozycji bezpiecznej na boku, dbając o drożność dróg oddechowych i regularnie kontrolując oddech.
Jeśli oddech jest nieprawidłowy lub go nie ma, należy niezwłocznie rozpocząć resuscytację, korzystając z instrukcji dyspozytora.
Nie czekaj, aż objawy ustąpią. Liczy się każda minuta. Im dłużej udar pozostaje nieleczony, tym większe jest ryzyko uszkodzenia mózgu i niepełnosprawność.
Udar – leczenie i rehabilitacja
U odpowiednio zakwalifikowanych pacjentów można zastosować trombolizę, czyli podanie dożylnego leku rozpuszczającego zakrzep, albo trombektomię – zabieg polegający na mechanicznym usunięciu materiału blokującego naczynie. Wybór metody zależy m.in. od czasu, jaki upłynął od wystąpienia objawów, oraz wyników badań.
Jeżeli doszło już do powstania ogniska niedokrwiennego, leczenie obejmuje również działania ograniczające ryzyko kolejnego udaru, w tym stosowanie kwasu acetylosalicylowego i statyn, zgodnie ze wskazaniami medycznymi. W przypadku udaru krwotocznego postępowanie polega m.in. na normalizacji ciśnienia tętniczego, zastosowaniu odpowiedniego leczenia i opanowaniu krwawienia.
– W diagnostyce udaru kluczowy jest czas od wystąpienia pierwszych objawów. Aby zastosować odpowiednie metody leczenia, należy szybko rozpoznać objawy i wezwać pogotowie, tak aby pacjent trafił do oddziału udarowego w odpowiednim oknie terapeutycznym – podkreśla lek. Marek Żółkoś.
Po udarze część komórek nerwowych może zostać trwale uszkodzona. Nie oznacza to jednak, że możliwości poprawy sprawności są przekreślone. Istotną rolę odgrywa neuroplastyczność, czyli zdolność układu nerwowego do zmian i reorganizacji. Wykorzystaniu tej zdolności służy rehabilitacja, która powinna rozpocząć się możliwie wcześnie, już podczas pobytu na oddziale udarowym, a następnie być kontynuowana.
Pierwsze sześć miesięcy po udarze jest szczególnie ważne, ale nie zamyka drogi do poprawy.
Przebieg rehabilitacji zależy od wielu czynników: rozległości uszkodzenia mózgu, czasu, jaki upłynął od udaru, wieku pacjenta, jego ogólnego stanu zdrowia oraz zaangażowania w ćwiczenia. Nie ma jednego harmonogramu, który sprawdziłby się u wszystkich.
– Rehabilitacja po udarze jest bardzo indywidualnym procesem i rzadko ma z góry określoną datę końcową. Bardzo ważne jest, aby wykorzystać pierwsze sześć miesięcy po udarze, kiedy mózg wykazuje szczególnie dużą plastyczność. Jednak stan funkcjonalny pacjenta może poprawiać się nawet wiele lat po udarze – mówi Sandra Tymich, fizjoterapeutka Instytutu Zdrowia w Ustroniu.
I dodaje:
– Po zakończeniu wczesnej rehabilitacji szpitalnej pacjent może zostać zakwalifikowany do rehabilitacji stacjonarnej. W naszym Instytucie Zdrowia w Ustroniu możliwe jest skorzystanie z takiej rehabilitacji na NFZ, w wymiarze do 16 tygodni, po spełnieniu warunków kwalifikacji. Taka rehabilitacja poudarowa ma charakter kompleksowy. Proces kwalifikacji i ustalania programu terapii angażuje lekarza prowadzącego oraz zespół terapeutyczny.
W pracy fizjoterapeutów wykorzystywane są dwie metody neurorehabilitacji: PNF i Bobath. Metoda PNF opiera się na trójwymiarowych, diagonalnych wzorcach ruchowych, które odpowiadają ruchom wykonywanym w codziennym życiu. Metoda Bobath koncentruje się m.in. na regulacji napięcia mięśniowego, hamowaniu nieprawidłowych odruchów oraz ułatwianiu wykonywania bardziej prawidłowych ruchów.
Uzupełnieniem terapii są urządzenia robotyczne.
– Stacjonarny robot do nauki chodzenia, wyposażony w system odciążenia pacjenta, umożliwia ćwiczenie wzorca chodu i wielokrotne powtarzanie ruchów. Z kolei urządzenie robotyczne do rehabilitacji kończyny górnej pozwala prowadzić ćwiczenia bierne, czynne i oporowe. Dzięki temu terapię można dostosować także do osób, które na danym etapie nie są jeszcze w stanie samodzielnie wykonać określonego ruchu – wymienia fizjoterapeutka Instytutu Zdrowia.
Powrót do sprawności po udarze to wyzwanie nie tylko dla pacjenta, lecz także dla jego bliskich. Wsparcie rodziny może mieć ogromne znaczenie.
Udar mózgu – profilaktyka, jak obniżyć ryzyko wystapienia?
Choć nie wszystkim udarom można zapobiec, w wielu przypadkach ryzyko można istotnie ograniczyć
Ważne jest kontrolowanie ciśnienia tętniczego, prawidłowe leczenie cukrzycy, zaburzeń lipidowych i chorób serca, w tym zaburzeń rytmu serca. Istotne są również utrzymywanie prawidłowej masy ciała, regularna aktywność fizyczna i zbilansowana dieta.
– Duże znaczenie ma także palenie papierosów, które trzeba bezwzględnie odstawić, oraz ograniczenie spożycia alkoholu – przypomina lek. Marek Żółkoś.
- Kontroluj ciśnienie krwi
- Kontroluj poziom glukozy i cholesterolu we krwi
- Zrezygnuj z używek. Już po 2 latach od rzucenia palenia zmniejsza się ryzyko wystąpienia udaru.
- Ogranicz stres
- Utrzymuj masę ciała w normie, kontroluj BMI.
- Jedz zdrowo, żyj zdrowo.
- Pamiętaj o aktywności fizycznej
źródła: materiały prasowe American Heart of Poland, materiały edukacyjne NFZ, centrumratownictwa.com
PRZEJDŹ DO: PIERWSZA POMOC
