Prof. dr hab. n. med. Maciej Krzakowski, konsultant krajowy w dziedzinie onkologii klinicznej, kierownik Kliniki Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej Narodowego Instytutu Onkologii im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie wyjaśnia, jak działa immunoterapia, informuje w jakich nowotworach jest stosowana i jaka jest jej skuteczność oraz wskazuje na możliwość ponownego zastosowania immunoterapii u pacjentów wcześniej leczonych tą metodą.
Immunoterapia nowotworów w Polsce 2025 – materiał pochodzi z czasopisma Oli-onko. Onkologia i Hematologia dla Pacjenta, nr 2 (2025).
Immunoterapia nowotworów – jak działa?
Immunoterapia to leczenie przeciwnowotworowe aktywujące układ odpornościowy pacjenta onkologicznego. Swoista odporność organizmu zależy od współdziałania komórek i receptorów odpowiedzialnych za specyficzne rozpoznawanie obcych antygenów. Antygenami są substancje powodujące powstawanie przeciwciał, które zwalczają obce substancje.
Antygenami mogą być zewnątrzpochodne patogeny (np. bakterie lub wirusy) lub nieprawidłowe komórki własne organizmu (np. zmienione nowotworowo). Obce antygeny są prezentowane limfocytom T, które są komórkami odpowiedzialnymi za niszczenie obcych substancji. Limfocyty T otrzymują sygnały pobudzające lub hamujące z tzw. immunologicznych punktów kontrolnych. Pobudzenie skutkuje niszczeniem obcych antygenów, a w następstwie hamowania odpowiedź immunologiczna w tym przeciwnowotworowa – słabnie.
Nagroda nobla za koncepcję „zwolnienia hamulca”
Odkrycie znaczenia immunologicznych punktów kontrolnych, których blokowanie powoduje zwiększenie przeciwnowotworowej aktywności limfocytów i niszczenie komórek nowotworowych zawdzięczamy, między innymi dwóm uczonym: Amerykaninowi Jamesowi P. Allisonowi i Japończykowi Tasuku Honjo, którzy otrzymali w 2018 roku Nagrodę Nobla w dziedzinie medycyny. Obaj stworzyli koncepcję „zwolnienia hamulca” blokującego limfocyty T przez przeciwciała anty-PD1 i anty-CTLA4. Wspomniane przeciwciała są obecnie coraz szerzej wykorzystywane w klinicznej praktyce u chorych na nowotwory.
Immunoterapii w onkologii – możliwości stosowania
Immunoterapia samodzielna lub skojarzona z chemioterapią z wykorzystaniem inhibitorów immunologicznych punktów kontrolnych jest obecnie stosowana w bardzo wielu nowotworach. Immunoterapia jest stosowana podczas leczenia chorych na zaawansowane nowotwory oraz w postaci leczenia adjuwantowego i neodjuwantowego w nowotworach leczonych radykalnie podczas postępowania okołooperacyjnego lub konsolidującego po radiochemioterapii.
Skuteczność immunoterapii w leczeniu nowotworów
Immunoterapia stosowana u chorych wybranych pod względem charakterystyki molekularnej (ekspresja PD-L1) jest skuteczniejsza od chemioterapii. Zastosowanie immunoterapii nie powoduje zwykle natychmiastowego efektu cytoredukcyjnego i redukcji wymiarów zmian, ale odpowiedzi, choć są uzyskiwane nieco później, są bardziej trwałe.
Skojarzenie immunoterapii z chemioterapią zwiększa – teoretycznie – aktywność leczenia w związku z uwalnianiem „neoantygenów”, ale immunochemioterapia jest niewątpliwie bardziej toksyczna. Istotne jest odpowiednie postępowanie wspomagające podczas stosowania immunoterapii, a przede wszystkim wczesne wykrywanie powikłań i odpowiednie ich leczenie. Powikłania immunoterapii są odmienne od znanych podczas chemioterapii.
WARTO WIEDZIEĆ: LECZENIE IMMUNOLOGICZNE
Immunoterapia raka w programach lekowych – stan na 2025
Liczba programów lekowych – finansowanych w Polsce ze środków publicznych – zwiększa się, co dotyczy również programów zawierających immunoterapię. Obecnie, w przypadku nowotworów litych, immunoterapia znajduje się w programach:
- B.4. rak jelita grubego
- B.5. rak wątrobowokomórkowy
- B.6. rak płuca i międzybłoniak opłucnej
- B.9. rak piersi
- B.10. rak nerki
- B.52. rak płaskonabłonkowy nowotworów głowy i szyi
- B.58. rak przełyku i żołądka
- B.59. czerniak
- B.117. rak z komórek Merkla
- B.125. rak kolczystokomórkowy skóry
- B.141. rak urotelialny
WARTO WIEDZIEĆ: NAJNOWSZE I EKSPERCKIE INFORMACJE Z OBSZARU IMMUNOTERAPII NOWOTWORÓW ZNAJDĄ PAŃSTWO NA STRONIE SERWISU EDUKACYJNEGO IMMUNO-ONKOLOGIA.PL.
Korzyści z zastosowania immunoterapii w leczeniu nowotworów
Wartość immunoterapii w nowotworach litych jest znacząca. Przykładem jest skuteczność immunoterapii u chorych na zaawansowanego raka jelita grubego, co dotyczy przypadków z dużą niestabilnością mikrosatelitarną lub upośledzeniem naprawy niesparowanych zasad. Zastosowanie immunoterapii podczas leczenia drugiej lub kolejnej linii powoduje odpowiedzi obiektywne u 40-50% chorych, a u niemal 80% chorych odpowiedzi utrzymują się dłużej niż 6 miesięcy.
Immunoterapia w skojarzeniu z leczeniem antyangiogennym jest obecnie standardem leczenia I linii chorych na raka wątrobowokomórkowego z odsetkiem odpowiedzi u około 30% osób.
Program lekowy w nowotworach klatki piersiowej zawiera największą liczbę opcji z udziałem immunoterapii stosowanej w postępowaniu radykalnym i paliatywnym.
Przykładem zastosowania immunoterapii w postępowaniu radykalnym jest leczenie okołooperacyjne i pooperacyjne oraz konsolidujące po radiochemioterapii. Korzyści są znaczne – np. zwiększenie prawdopodobieństwa przeżycia 5-letniego o 10% po stosowaniu konsolidującej immunoterapii lub zmniejszenie ryzyka nawrotu o ponad 30% po okołooperacyjnym leczeniu.
W przypadku tzw. potrójnie ujemnego raka piersi (około 20% wszystkich przypadków) immunoterapia ma zastosowanie i jest finansowana w leczeniu chorych z zaawansowanym nowotworem oraz w wczesnym stadium choroby. Immunoterapia w skojarzeniu z chemioterapią stosowana okołooperacyjnie zwiększa o kilkanaście procent wskaźnik całkowitych odpowiedzi po zastosowaniu przedoperacyjnego leczenia oraz poprawia o kilkanaście procent wskaźnik przeżycia wolnego od nawrotu choroby.
Immunoterapia w raku nerkowokomórkowym ma – podobnie do raka piersi i niedrobnokomórkowego raka płuca – zastosowanie w postępowaniu paliatywnym w stadium zaawansowanym oraz podczas adjuwantowego leczenia po nefrektomii. Oba wskazania są uwzględnione w programie lekowym.
Schematy podwójnej immunoterapii oraz immunoterapii w skojarzeniu z leczeniem antyangiogennym przynoszą znamienne korzyści u chorych na zaawansowanego raka nerkowokomórkowego z grup pośredniego i niekorzystnego rokowania podczas I linii leczenia z redukcją ryzyka zgonu – odpowiednio – o 34% oraz 40%. W przypadku adjuwantowej immunoterapii po nefrektomii możliwe jest zmniejszenie ryzyka nawrotu lub zgonu o 37%.
Chorzy na inne – nie wymienione wcześniej – nowotwory również są beneficjentami immunoterapii. Ewolucja możliwości przeciwnowotworowej immunoterapii przyczynia się do poprawienia rokowania tych pacjentów.
Czy możliwe jest ponowne podanie immunoterapii?
Należy bezwzględnie rozważyć racjonalne zasady ponownego wykorzystywania immunoterapii, co dotyczy przynajmniej
kilku nowotworów, np. raka nerkowokomórkowego i niedrobnokomórkowego rak płuca oraz czerniaka. Przesłanki teoretyczne i obserwacje uzyskane w klinicznej praktyce – w tym prospektywne badania z randomizacją – pozwalają przygotować rozwiązania z zakresu ponownego wykorzystywania immunoterapii.
Wartość ponownego zastosowania immunoterapii może być użyteczna u chorych z odpowiedzią na pierwsze leczenie, która utrzymuje się długo i jednocześnie ma ograniczone wykorzystanie z uwagi na ryzyko występowania niepożądanych działań. Konieczne jest wiarygodne zdefiniowanie czasu „wolnego od leczenia” i wskazanie podgrup chorych z największymi szansami uzyskania korzyści z wykorzystaniem wskaźników klinicznych (np. stan sprawności lub stopień toksyczności podczas pierwszego leczenia).
Podsumowując – konieczne jest udzielenie odpowiedzi na 2 pytania: po pierwsze – kto może być beneficjentem ponownej immunoterapii?; po drugie – po jakim czasie można rozważyć ponowną immunoterapię.
BAZA WIEDZY: IMMUNO-ONKOLOGIA
