Dowiedz się na czym polega radioterapia raka – jedna z najważniejszych metod leczenia nowotworów. Radioterapia stanowi jedną z podstawowych metod terapii nowotworów złośliwych. Napromienianie jest skuteczne przede wszystkim w odniesieniu do ogniska pierwotnego oraz przerzutów regionalnych do węzłów chłonnych. Radioterapia jest z natury leczeniem oszczędzającym – naświetlania są bezbolesne i bezkrwawe, natomiast trwają stosunkowo długo.

W radioterapii najczęściej używane jest promieniowanie X, które jest rodzajem promieniowania elektromagnetycznego. Co ważne, promieniowanie jonizujące skuteczniej uszkadza komórki nowotworowe aniżeli komórki prawidłowe, co zostało wykorzystane w procesie leczenia nowotworów.

Wysoka częstotliwość fal powoduje jonizację w tkance. Jonizacja powstaje w wyniku wybicia elektronu z orbity atomu przez falę elektromagnetyczną. Wolne elektrony powodują wytworzenie wolnych rodników – niestabilnych cząsteczek u dużej reaktywności chemicznej. DNA jądra komórkowego jest strukturą podatną na uszkodzenia w wyniku jonizacji. DNA zostaje uszkodzone gdy wolny elektron trafia w nić DNA oraz w wyniku działania wolnych rodników.

Dwiema najczęściej stosowanymi metodami w leczeniu chorych napromienianiem są leczenie wiązkami zewnętrznymi (teleradioterapia) oraz brachyterapia polegająca na umieszczeniu źródeł promieniotwórczych w obrębie guza nowotworowego lub jego sąsiedztwie.

 

Na czym polega radioterapia raka?

Radioterapia to zabieg krótki (najczęściej kilkanaście minut), ale wymaga z reguły wielu (nawet kilkudziesięciu) powtórzeń. Zaleconej dawki promieni nie można podać jednorazowo – zabieg trzeba frakcjonować, czyli powtarzać.

Podczas terapii organizm nie kumuluje dawki promieniowania, tylko skutki jego działania. Pod wpływem wielotygodniowych zabiegów napromieniania nowotwór stopniowo znika. Ceną tego leczenia jest tak zwany ostry odczyn popromienny, który pojawia się po pierwszych dwóch/trzech tygodniach od rozpoczęcia radioterapii i towarzyszy jej do końca, a często i dłużej. Niektóre narządy i tkanki reagują w ten sposób na napromienianie – szczególnie wrażliwe są skóra, błona śluzowa jamy ustnej, gardła i krtani, jelita oraz płuca.

Aparatura radioterapeutyczna jest bardzo droga. Cena jednego przyspieszacza sięga około dziesięciu milionów złotych. Powszechnie stosuje się przyspieszacze wykorzystujące fale promieniowania elektromagnetycznego: fotonowego i elektronowego. Istnieją także akceleratory protonowe, najbardziej kosztowne i najbardziej precyzyjne. Protonoterapia znajduje zastosowanie jedynie bardzo konkretnych i rzadkich przypadkach raka.

Ogólnie szacuje się, że napromienianiem daje się skutecznie leczyć około pięćdziesięciu procent nowotworów.

ZOBACZ: RODZAJE NAPROMIENIANIA

Dawki i zasady radioterapii onkologicznej

W praktyce klinicznej całkowitą dawkę promieniowania dawką zewnętrzną dzieli się na wiele części (frakcji) w granicach 1,8-2,5 Gy dziennie, podawanych przez kilka tygodni, przez 5 dni z dwudniową przerwą na regenerację zdrowych tkanek (która następuj szybciej niż w przypadku komórek rakowych). W ten sposób ogranicza się skutki uboczne radioterapii, a poprawia skuteczność leczenia.

Jednostką dawki promieniowania jest grey (Gy) lub centygrey (cGy; 1Gy = 100 cGy). Dawka napromieniania 1 Gy oznacza, że w tkance o masie 1 kg pochłonięta została energia 1 J. Skuteczność biologiczna napromieniania wzrasta wraz z wysokością pojedynczej dawki frakcyjnej. Dlatego skuteczność biologiczna dawki 25 Gy podanej we frakcjach po 5 Gy w czasie jednego tygodnia odpowiada w przybliżeniu dawce aż 44 Gy, podanej we frakcjach po 2 Gy w czasie 4,5 tygodnia. Zjawisko to jest związane z naprawą przez enzymy komórkowe części uszkodzeń popromiennych. W leczeniu radykalnym stosuje się najczęściej dawkę całkowitą 60-80 Gy podaną we frakcjach po 2 Gy w czasie 6-8 tygodni 5 razy w tygodniu.

W ostatnich latach poszukuje się nowych metod frakcjonowania dawki – np. hiperfrakcjonowanie (podawanie w ciągu dnia 2-3 mniejszych dawek zamiast jednej) lub tzw. przyspieszone frakcjonowanie, polegające na skróceniu całkowitego czasu leczenia w wyniku zwiększenia dawki dziennej bądź napromieniania bez przerw sobotnio-niedzielnych).

Skuteczność radioterapii onkologicznej

Wrażliwość komórek rakowych (oraz komórek zdrowych) na napromieniowanie określa ich promieniowrażliwość (promienioczułość). Skuteczność przeciwnowotworowa napromienia zależy od typu histologicznego guza i od masy nowotworu – im jest ona większa, tym mniejsza jest skuteczność radioterapii. Radioterapia jest bardzo skuteczna w niszczeniu subkliniczncyh (bardzo wczesnych) ognisk nowotworu – nawet w przypadku guzów promienioopornych.

Do chorób rozrostowych o najwyższej promieniowrażliwości zaliczają się białaczki, chłoniaki złośliwe (ziarnica chłoniaki nieziarnicze), nasieniak i neuroblastoma. Nowotwory o średniej promieniowrażliwości to na przykład raki płaskonabłonkowe – rak skóry, szyjki macicy, rak gardła, rak krtani, rak języka. Niską promieniowrażliwością cechują się raki gruczołowe (rak jelita grubego, rak tarczycy), mięsaki tkanek miękkich, czerniak i glejak wielopostaciowy.

Wrażliwość komórek nowotworowych na działanie promieniowania jonizującego jest tym większa, im większa jest ich aktywność podziałowa oraz tym mniejsza, im większy stopień ich zróżnicowania (Prawo Bergonie i Tribondeau). Istotnym czynnikiem modyfikującym wrażliwość nowotworu na energię promieniowania jest także stopień utlenowania guza. Wrażliwość raka na radioterapię jest tym większa, im lepiej jest on utlenowany.

Zmiana nowotworowa jest naświetlana z różnych stron. Aby skupić dawką w jednym (chorym) miejscu, podawane jest napromieniowanie z różnych kierunków. Mówi się wtedy o oddziaływaniu wiązek promieniowania. Pojedyncza wiązka dostarcza przewidzianą część dawki do guza, ale żeby w danym miejscu osiągnąć największą dawkę, muszą zostać dostarczone kolejne wiązki z innych kierunków. Ich moc skumuluje się dokładnie tam, gdzie zostało to zaplanowane przez lekarzy.

Zarówno w radioterapii, jak i brachyterapii fundamentalne znaczenie ma precyzyjne zaplanowanie całego leczenia w celu prawidłowego i bezpiecznego przeprowadzenia terapii, uzyskania całkowitego zniszczenia nowotworu oraz ograniczenia powikłań popromiennych. Konieczne jest dokładne zlokalizowanie guza nowotworowego, określenie jego zasięgu oraz oszacowanie objętości bloku tkanek, który powinien być objęty dawką.

[message_box title=”PIELĘGNACJA SKÓRY PODCZAS RADIOTERAPII” color=”red”]AQUASTOP® RADIOTERAPIA – łagodzący preparat przeznaczony do ochrony skóry w trakcie trwania radioterapii i po zakończeniu leczeniu. Składa się z oleju lnianego (bogatego w niezbędne nienasycone kwasy tłuszczowe omega -3 i -6) i alatoniny, która przyspiesza gojenie i odbudowę naskórka. Krem ogranicza popromienne uszkodzenia skóry takie jak: oparzenia, suchość, zaczerwienienie, świąd, złuszczanie i pękanie naskórka. Preparat posiada właściwości łagodzące odczyn popromienny, natłuszczające i ochronne. Nie zawiera wody, barwników ani kompozycji zapachowych.

Cena rynkowa – około 12 zł. Dostępny w aptekach oraz na stronie producenta www.ziololek.pl.

[/message_box]

Przygotowanie do radioterapii

Teren napromieniania określa się za pomocą symulatora. Jest to aparat podobny do terapeutycznego, w którym zamiast źródła promieniowania zamontowana jest diagnostyczna lampa rentgenowska, co pozwala na dokładną symulację i ustawienie wszystkich niezbędnych warunków radioterapii pod kontrolą monitora telewizyjnego. Następnie, dla potrzeb planowania leczenia, wykonywana jest tomografia komputerowa w pozycji terapeutycznej.

Planowanie radioterapii odbywa się przy użyciu zaawansowanych programów komputerowych, połączonych sieciowo z tomografem komputerowym lub rezonansem magnetycznym. Do nowoczesnych metod planowania należy technika trójwymiarowa 3D, pozwalająca na przestrzenny dobór wiązek promieniowania i ochronę narządów krytycznych.

Bardzo ważne jest zagwarantowanie codziennej powtarzalności ustalonych warunków napromieniania. Radioterapia musi docierać dokładnie tam, gdzie zaplanowali to lekarze. Pomocne są w tym dodatkowe urządzenia, które unieruchamiają głowę, tułów lub kończyny. Pozycja i ułożenie ciała pacjenta są kontrolowane przy użyciu centratorów laserowych.

Podczas zabiegu nie widać gołym okiem efektów napromieniania, a pacjent nic nie czuje, poza niewygodą spowodowaną unieruchomieniem. Jest ono konieczne, aby wyeliminować jakiekolwiek ruchy pacjenta – także te mimowolne. Unieruchomienie pacjenta odbywa się za najczęściej za pomocą specjalnej maski. Jest to ukształtowana na ciepło siatka, która po stwardnieniu przylega ściśle do określonej części ciała pacjenta. Jest ona zakładana tuż przed zabiegiem i przyśrubowywana do podestu, na którym spoczywa chory.

Każdy pacjent leczony radykalnie ma opracowany indywidualny plan leczenia. Dane planu leczenia zostają rozpisane w karcie napromieniania chorego. Plan jest najpierw weryfikowany (zdjęcia sprawdzające, niekiedy ponowna symulacja), a następnie realizowany. Aparaty terapeutyczne są obsługiwane przez techników. Radioterapia i proces planowania naświetlań jest dokumentowany w kartach napromieniania i historii choroby. Lekarz czuwa i kontroluje przebieg terapii i systematycznie bada chorego, np. zalecając kontrolne badania krwi.

ZOBACZ: RADIOTERAPIA PALIATYWNA

Na czym polega radioterapia? Opracował Jarosław Gośliński, portal zwrotnikraka.pl, bibliografia

Krzakowski, P.Potemski, K.Warzocha, P.Wysocki, Onkologia Kliniczna, Tom II, Gdańsk 2015;
Pod red. R Kordek, onkologia, podręcznik dla studentów i lekarzy, Gdańsk 2013
M. Frączek, Podstawy diagnostyki i terapii nowotworów, 2008.
A. Chybicka, K. Sawicz-Birkowska, Onkologia i hematologia dziecięca, Warszawa 2008.
R.Kordek, Onkologia. Podręcznik dla studentów i lekarzy, Gdańsk 2007.

Na czym polega radioterapia nowotworów?
3.9 (78.97%) 97 votes