Jeszcze kilkanaście lat temu wszyscy pacjenci z rakiem piersi o tym samym podtypie otrzymywali niemal identyczne leczenie. Dziś wiemy, że każdy nowotwór jest inny – ma swój unikalny „odcisk palca” w postaci zmian genetycznych, które decydują o tym, jak agresywnie rośnie i – co najważniejsze – na jakie leki będzie reagował. Medycyna personalizowana polega na dopasowaniu terapii do konkretnego profilu molekularnego guza danej osoby.
W przypadku raka piersi, który wykazuje ekspresję receptorów hormonalnych (tzw. HR+) i nie wykazuje nadmiernej aktywności białka HER2 (tzw. HER2–), jedną z kluczowych ścieżek przekazywania sygnałów w komórce nowotworowej jest szlak PI3K/AKT/mTOR.
To właśnie mutacje w genach kontrolujących ten szlak – PIK3CA, AKT1 i PTEN – mają dziś wpływ na decyzje o zastosowaniu nowoczesnych terapii celowanych.
Co to są geny PIK3CA, AKT1 i PTEN?
Wyobraźmy sobie komórkę nowotworową jako fabrykę działającą bez przerwy – produkującą sygnały nakazujące jej rosnąć i dzielić się. Szlak PI3K/AKT/mTOR to jeden z głównych „przełączników” tej fabryki.
- Gen PIK3CA koduje białko PI3K – enzym, który aktywuje sygnał wzrostu w komórce. Mutacje aktywujące w genie PIK3CA powodują, że enzym działa bez przerwy, niezależnie od zewnętrznych sygnałów. Mutacje te stwierdza się u około 40% pacjentek z rakiem piersi HR+/HER2–, co czyni je jednym z najczęstszych zaburzeń molekularnych w tym typie nowotworu.
- Gen AKT1 koduje białko AKT – kolejny element w tym samym łańcuchu sygnałowym. Mutacje w AKT1 także prowadzą do stałego pobudzenia sygnału wzrostu w komórkach guza, choć występują rzadziej niż mutacje PIK3CA. Mutacje w tym genie występują u około 5% pacjentek.
- Gen PTEN jest z kolei naturalnym hamulcem tego szlaku. Pełni funkcję genu supresorowego – jego zadaniem jest wyciszanie nadmiernej aktywności PI3K. Utrata funkcji PTEN (wskutek mutacji lub delecji) powoduje, że sygnał wzrostu działa bez żadnej kontroli. Zaburzenia PTEN dotyczą około 5% chorych z rakiem piersi HR+/HER2–.
Co więcej, mutacje w genach PIK3CA, AKT1 i PTEN są także jednym z głównych mechanizmów oporności na hormonoterapię – sprawiają, że standardowe leki blokujące produkcję lub działanie estrogenów stają się nieskuteczne. Jak pokazują analizy dużych baz danych, u pacjentów z tymi mutacjami nowotwór częściej wykazuje histologię zrazikową, ma wyższą skłonność do przerzutów do kości, a pacjenci diagnozowani są zazwyczaj w starszym wieku.
Wykrycie uszkodzeń w szlaku PI3K/AKT/PTEN jest dziś krytyczne, ponieważ pozwala lekarzowi na włączenie nowoczesnych leków celowanych (takich jak alpelisyb czy kapiwasertyb), które hamują „napędzanie” nowotworu i znacząco wydłużają czas do progresji choroby.
Jaką metodą i z jakiego materiału wykonujemy badania genów PIK3CA, AKT i PTEN?
W nowoczesnej onkologii kluczowe znaczenie ma wybór metody o najwyższej czułości, dlatego złotym standardem diagnostycznym w tym przypadku jest Sekwencjonowanie Następnej Generacji (NGS). Zastosowanie paneli NGS pozwala na jednoczesną, kompleksową analizę wszystkich trzech genów (PIK3CA, AKT1, PTEN) z jednej próbki, w przeciwieństwie do tańszych i węższych testów PCR, które mogą pominąć istotne rzadkie mutacje lub delecje. Podstawowym materiałem biologicznym jest biopsja tkankowa – utrwalony wycinek pobrany z ogniska przerzutowego. Badanie z tkanki ma ogromną przewagę w wykrywaniu utraty funkcji genu PTEN, która jest trudna do zidentyfikowania we krwi.
Większość mutacji w genach PIK3CA, AKT1 i PTEN powstaje na samym początku choroby nowotworowej. Jednak część zmian może zostać wyindukowana dopiero w trakcie leczenia (np. hormonalnego). Dlatego ważne jest, aby badaniu poddana została tkanka na etapie zaawansowanego raka piersi – najlepiej pobrana z przerzutu. Jeśli jest ona niedostępna, można rozważyć zbadanie materiału pierwotnego – sprzed leczenia.
Alternatywną lub komplementarną metodą jest biopsja płynna (ctDNA), polegająca na pobraniu próbki krwi obwodowej. Jest ona bezcenna, gdy nie można bezpiecznie wykonać biopsji guza lub gdy nowotwór rozwija nowe mutacje w trakcie leczenia. Obowiązuje jednak medyczna zasada refleksu tkankowego: jeżeli biopsja płynna nie wykryje mutacji, a w krwiobiegu jest niski odsetek DNA nowotworowego (wynikający np. z małego zaawansowania choroby) wynik należy potwierdzić tradycyjnym badaniem z tkanki, aby uniknąć fałszywej informacji, że w guzie nie ma mutacji.
Wynik badania określa się jako dodatni (stwierdzono co najmniej jedną zmianę w badanych genach) lub ujemny. Wynik dodatni otwiera dostęp do terapii celowanej.
DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ NA TEMAT BADANIA: PŁYNNA BIOPSJA
Rak piersi: diagnostyka mutacji w genach PIK3CA/AKT1/PTEN
Diagnostyka molekularna w kierunku mutacji w genach PIK3CA/AKT1/PTEN dedykowana jest pacjentkom z miejscowo zaawansowanym lub przerzutowym rakiem piersi w podtypie HR+/HER2-.
Wytyczne międzynarodowe jasno wskazują, że profilowanie to powinno dotyczyć zarówno kobiet, jak i rzadziej chorujących na ten nowotwór mężczyzn. Najlepszym i rekomendowanym momentem na wykonanie testu NGS jest moment wstępnej diagnostyki choroby przerzutowej (przy pierwszym rozsiewie) lub zaraz po stwierdzeniu progresji w trakcie leczenia pierwszej linii (np. na terapii hormonalnej łączonej z inhibitorami CDK4/6).
Zlecenie badania z odpowiednim wyprzedzeniem i na wczesnym etapie choroby zaawansowanej daje szansę na pobranie i optymalne zabezpieczenie tkanki, ułatwia rozplanowanie sekwencji kolejnych leków i zapobiega niepotrzebnym przerwom w ciągłości terapii onkologicznej pacjenta.
SPRAWDŹ TAKŻE: BIOMARKERY W RAKU PIERSI
Dostęp i finansowanie badań w kierunku mutacji w genach PIK3CA/AKT1/PTEN
Polski system ochrony zdrowia zapewnia pełne finansowanie większości procedur diagnostycznych. Diagnostyka wykorzystująca wielogenowe panele NGS z tkanki jest w pełni refundowana zarówno w ramach leczenia szpitalnego, jak i wizyty ambulatoryjnej w poradni onkologicznej. W ramach refundacji dostępne są także proste badania qPCR z biopsji płynnej. Jednak, aby wykonać badanie NGS z biopsji płynnej na NFZ pacjent musi zostać poddany hospitalizacji na oddziale szpitalnym, co nie zawsze jest możliwe.
Co najważniejsze, dostępna jest także refundacja samych innowacyjnych terapii w ramach programu lekowego B.9.FM. Już od listopada 2022 roku polscy pacjenci z mutacją w genie PIK3CA mają zapewniony dostęp do alpelisybu (w połączeniu z fulwestrantem).
Od października 2025 roku kapiwasertyb w skojarzeniu z fulwestrantem jest refundowany w Polsce w ramach programu lekowego dla pacjentów z zaawansowanym rakiem piersi HR+/HER2– ze zmianami w genach PIK3CA, AKT1 lub PTEN, leczonych w II lub III linii po progresji na leczeniu hormonalnym. Zastosowanie go w I linii leczenia jest możliwe tylko wówczas, gdy była stosowana wcześniejsza terapia uzupełniająca inhibitorem CDK4/6.
Warto wiedzieć, że refundacja obejmuje węższą grupę pacjentek niż wskazania rejestracyjne wynikające z wytycznych ESMO (Europejskiego Towarzystwa Onkologii Klinicznej). Dlatego w każdym przypadku warto omówić z prowadzącym onkologiem, czy istnieje możliwość rozszerzenia dostępu do leczenia, np. w ramach badania klinicznego lub programu ratunkowego dostępu do terapii lekowych (RDTL).
Badanie genetyczne w kierunku mutacji w genach PIK3CA/AKT1/PTEN staje się nieodłącznym elementem diagnostyki w zaawansowanym hormonozależnym HER2-ujemnym raku piersi. Badanie to powinno być zlecone przez onkologa prowadzącego, który zdecyduje o najwłaściwszej metodzie (NGS z tkanki lub płynna biopsja), skieruje pacjenta do odpowiedniego laboratorium genetycznego, a następnie przeanalizuje wynik badania i wspólnie z pacjentem podejmie decyzje na temat dalszego postępowania.
DOWIEDZ SIĘ WIĘCEJ: DIAGNOSTYKA GENETYCZNA NOWOTWORÓW
BIBLIOGRAFIA:
- Diagnostyka molekularna szlaku PI3K/AKT/PTEN w raku piersi – wskazania kliniczne, optymalny czas wykonania oraz algorytmy diagnostyczne.
- Clinicopathogenomic analysis of PI3K/AKT/PTEN-altered luminal metastatic breast cancer in Japan – PMC.
- ESMO Living Guideline: PIK3CA/AKT1/PTEN alterations – Metastatic Breast Cancer.
- Nowa lista refundacyjna w onkologii – Zwrotnikraka.pl.
- Rekomendacja nr 56/2025 Prezesa Agencji Oceny Technologii Medycznych i Taryfikacji w sprawie oceny leku Truqap (kapiwasertyb).
- Stanowisko ekspertów w zakresie diagnostyki szlaku sygnałowego PI3K–AKT–mTOR w hormonozależnym raku piersi (Radecka i in., 2026).
- Targeting the PI3K/AKT/mTOR Pathway in Hormone Positive Breast Cancer – PMC.
- PIK3CA, AKT1, and PTEN Alterations in Breast Cancer – AZPrecisionMed.
Jeśli podobają Ci się nasze działania i artykuły – wesprzyj Fundację Wiedzieć Więcej!
