Aby sprawdzić, czy wątroba funkcjonuje prawidłowo, wystarczy wykonać proste badanie krwi, oceniające jej aktywność enzymatyczną i metaboliczną. Tym badaniem są tzw. próby wątrobowe, obejmujące ocenę aktywności enzymów – ALT (aminotransferazy alaninowej), AST (aminotransferazy asparaginianowej), ALP (fosfatazy zasadowej) i GGTP (gamma-glutamylotranspeptydazy) oraz pomiar stężenia barwnika – bilirubiny całkowitej.

Z jakich przyczyn wyniki prób wątrobowych mogą być nieprawidłowe? Czy zawsze podwyższona aktywność enzymatyczna wątroby oznacza chorobę?

Próby wątrobowe – parametry i ich znaczenie

Próby wątrobowe to zestaw kilku badań mających na celu ocenę funkcji wątroby. Każdy z parametrów dostarcza nieco innych informacji o stanie i funkcji wątroby. W skład prób wątrobowych wchodzą:

  • ALT (aminotransferaza alaninowa)

ALT jest enzymem występującym głównie w komórkach wątroby, w mniejszych ilościach produkowany jest także w mięśniach i nerkach. ALT uznawany jest za jeden z najbardziej czułych wskaźników funkcji wątroby, co oznacza, że wzrost jego aktywności zwykle utożsamia się z uszkodzeniem tego narządu. ALT odpowiada w głównej mierze za przemiany aminokwasów, czyli metabolizm białek.

↑ upośledzenie funkcji wątroby

  • AST (aminotransferaza asparaginianowa)

AST jest enzymem obecnym nie tylko w wątrobie, ale także w mięśniu sercowym, mięśniach szkieletowych, nerkach oraz mózgu. W przeciwieństwie do ALT, enzym ten nie jest swoisty wyłącznie dla wątroby, co oznacza, że jego podwyższona aktywność może świadczyć zarówno o uszkodzeniu tego narządu, jak i innych tkanek, zwłaszcza mięśni. AST, podobnie jak ALT bierze udział w przemianach aminokwasów.

↑ upośledzenie funkcji wątroby

↑ uszkodzenie mięśni

  • ALP (fosfataza zasadowa)

ALP to enzym obecny w wielu tkankach, jednak jego największe ilości występują w wątrobie, drogach żółciowych i kościach. W odniesieniu do funkcji wątroby ALP odgrywa ważną rolę w ocenie drożności dróg żółciowych. Ponieważ enzym ten występuje także w tkance kostnej, interpretując wyniki prób wątrobowych, warto zawsze rozważyć źródło jego pochodzenia. ALP uczestniczy w reakcjach chemicznych, w których dochodzi do usuwania grup fosforanowych z cząsteczek.

↑ zastój lub zaburzony odpływ żółci z dróg żółciowych

↑ choroby miąższu wątroby

↑ choroby kości

  • GGTP (gamma-glutamylotranspeptydaza)

GGTP to enzym zlokalizowany głównie w komórkach wątroby i nabłonku dróg żółciowych, w mniejszych ilościach znajduje się także w nerkach, trzustce i jelitach. Odpowiada za metabolizm aminokwasów oraz transport peptydów z grupami gamma-glutamylowymi. GGTP stanowi bardzo czuły marker uszkodzenia wątroby i dróg żółciowych.

↑ zastój lub zaburzony odpływ żółci z dróg żółciowych

↑ stłuszczenie wątroby

↑ toksyczne uszkodzenie wątroby (alkohol, leki)

  • BIL (bilirubina całkowita)

Bilirubina to żółty barwnik powstający w wyniku rozpadu krwinek czerwonych, procesu utylizacji zwykle starych, zużytych już komórek, zachodzącego w śledzionie i wątrobie. W badaniu, w którym oznaczana jest bilirubina całkowita, wynik uwzględnia sumę oznaczenia bilirubiny niesprzężonej, inaczej pośredniej i bilirubiny sprzężonej, inaczej bezpośredniej. Wysokie stężenie bilirubiny we krwi wiąże się z wystąpieniem objawu żółtaczki, czyli zażółceniem skóry i białkówek oczu, będącym jednym z najbardziej charakterystycznych objawów chorób wątroby i dróg żółciowych.

↑ upośledzenie funkcji wątroby

↑ niedrożność dróg żółciowych

↑ nasilony rozpad krwinek czerwonych (hemoliza)
 

Sprawdź: e-Pakiet wątrobowy – kliknij.

 

Próby wątrobowe – jak przygotować się do badania?

Aby wyniki prób wątrobowych były wiarygodne, do badania należy się odpowiednio przygotować. Do punktu pobrań należy zgłosić się na czczo, nie wcześniej niż po 8 godzinach od ostatniego posiłku. Przed badaniem można pić jedynie wodę w ilości zaspakajającej pragnienie. Dzień przed badaniem dobrze jest unikać tłustych i ciężkostrawnych potraw, ponieważ mogą one przejściowo podwyższyć aktywność badanych enzymów.

Ponieważ na wyniki prób wątrobowych ma wpływ trening, co najmniej przez 24 godziny przed badaniem (optymalnie nawet 72 godziny) zaleca się unikanie forsownych ćwiczeń i wysiłku.

  • Pobranie krwi u dzieci:
    • u dzieci 0-1 r.ż. krew pobiera się nie wcześniej niż pół godziny po ostatnim karmieniu,
    • dziecko <3 r.ż. może zjeść lekkie śniadanie na 2-3 godziny przed pobraniem krwi,
    • dziecko >3 r.ż. musi być na czczo.

próby wątrobowe badania objawy

Podwyższone próby wątrobowe – przyczyny

Podwyższone próby wątrobowe to nie zawsze powód do zmartwień. Są sytuacje, w których poszczególne parametry prób wątrobowych wzrastają fizjologicznie, czyli nie stanowią wyniku zaburzeń w funkcjonowaniu narządu. Z powodu wielorakich przyczyn wzrostu prób wątrobowych, interpretacja wyników powinna opierać się przede wszystkim na rozmowie lekarza/ dietetyka z pacjentem i odniesieniu wyników do wywiadu oraz stanu klinicznego pacjenta.

  • Fizjologiczne (naturalne) przyczyny wzrostu prób wątrobowych

  • Okres intensywnego wzrostu u dzieci i młodzieży

W tym przypadku obserwowany jest głównie wzrost aktywności ALP, spowodowany rozwojem i mineralizacją kości.

  • Ciąża, zwłaszcza trzeci trymestr

Obserwuje się wzrost ALP produkowanego przez łożysko, niekiedy wzrostowi ALP towarzyszą niewielkie zmiany w aktywności GGTP i w stężeniu bilirubiny.

  • Wysiłek fizyczny lub trening sportowy

Aktywność fizyczna prowadzi do przejściowego wzrostu aktywności AST.

  • Stan po obfitym posiłku

W okresie poposiłkowym obserwuje się nieznaczny wzrost aktywności enzymów, zwłaszcza ALP i GGTP.

  • Stan po incydentalnym (jednorazowym, okazjonalnym) spożyciu alkoholu

Incydentalne spożycie alkoholu skutkuje czasowym podwyższeniem GGTP i ALT.

  • Patologiczne (chorobowe) przyczyny wzrostu prób wątrobowych

  • Choroby miąższu wątroby (hepatopatie)
    Choroby, które odpowiadają za wzrost aktywności enzymatycznej wątroby to m.in. wirusowe zapalenia wątroby (np. WZW typu A, B, C), stłuszczenie wątroby, zapalenie autoimmunologiczne czy polekowe uszkodzenie komórek wątroby (hepatocytów). W przebiegu tych chorób obserwuje się głównie wzrost aktywności ALT i AST, będący wynikiem uszkodzenia komórek narządu.
  • Cholestaza (zastój żółci) i choroby dróg żółciowych wiążą się z upośledzonym odpływem żółci z wątroby. Zastój żółci może mieć charakter wewnątrzwątrobowy (np. w przebiegu zapaleń wątroby, działania leków) lub zewnątrzwątrobowy (np. kamica przewodowa, zwężenie dróg żółciowych, guzy). Typowo obserwuje się wzrost aktywności ALP i GGTP, niekiedy dochodzi także do wzrostu stężenia bilirubiny i pojawienia się żółtaczki.
  • Marskość wątroby
    Marskość wątroby wiąże się z przewlekłym, postępującym włóknieniem i przebudową struktur wątroby. W wynikach badań laboratoryjnych stwierdza się wzrost ALT, AST, ALP i bilirubiny, przy czym obserwowane wzrosty mogą być „łagodniejsze” w porównaniu do ostrych uszkodzeń narządu.
  • Nowotwory wątroby i przerzuty nowotworowe
    Zarówno pierwotne nowotwory wątroby (np. rak wątrobowokomórkowy), jak i przerzuty z innych narządów mogą powodować wzrost aktywności ALP, GGTP i wzrost stężenia bilirubiny, szczególnie w przypadku ucisku lub nacieku nowotworowego w obrębie dróg żółciowych.
  • Toksyczne uszkodzenie wątroby
    Substancje chemiczne, leki (np. paracetamol, statyny, leki przeciwgruźlicze, chemia stosowana w leczeniu chorób nowotworowych), toksyny trujących grzybów oraz alkohol mogą wywołać toksyczne uszkodzenie wątroby. W wynikach badań obserwuje się wzrost ALT, AST, GGTP (GGTP – szczególnie w przypadku alkoholu).
  • Choroby mięśni i serca
    Ponieważ AST, w mniejszym stopniu także ALT, występują również w mięśniach i mięśniu sercowym, uszkodzenie tych tkanek – np. w zawale serca, dystrofii mięśniowej, nadmiernym wysiłkiem fizycznym – może prowadzić do wzrostu tych enzymów we krwi.
  • Nasilony rozpad krwinek czerwonych (hemoliza)
    W przebiegu nasilonej hemolizy krwinek czerwonych obserwuje się wzrost stężenia bilirubiny niesprzężonej (pośredniej) przy prawidłowych wartościach enzymów wątrobowych.

Podwyższone próby wątrobowe u dziecka

Przyczyny podwyższonych prób wątrobowych u dzieci są tożsame z tymi u dorosłych (infekcje wirusowe, działanie leków, choroby metaboliczne, autoimmunologiczne, zaburzenia w odpływie żółci), natomiast w przypadku dzieci, szczególnie noworodków, należy znaczną uwagę przykuć do stopnia oraz czasu przewlekania się podwyższonego stężenia bilirubiny. Dlaczego?

Ponieważ u noworodków żółtaczka, czyli objaw wynikający ze wzrostu stężenia bilirubiny we krwi, może mieć zarówno charakter fizjologiczny (normalny, nieszkodliwy dla zdrowia), jak i patologiczny (chorobowy). Fizjologiczny – ustępuje samoistnie, zwykle w przeciągu 14 dni od urodzenia. Jeżeli żółtaczka przewleka się lub po ustąpieniu ponownie powraca jest stanem bezwzględnie wymagającym poszerzenia diagnostyki w kierunku:

  • konfliktu serologicznego,
  • wrodzonych zakażeń (np. cytomegalia, toksoplazmoza, wirusowe zapalenie wątroby),
  • wrodzonych wad dróg żółciowych,
  • chorób metabolicznych (np. zespół Criglera-Najjara, zespół Gilberta, mukowiscydoza).

Monitorowanie stężenia bilirubiny u noworodków/niemowląt z żółtaczką ma kluczowe znaczenie w zapobieganiu groźnym powikłaniom, szczególnie encefalopatii bilirubinowej. Polega ona na odkładaniu się bilirubiny w ośrodkowym układzie nerwowym, prowadząc do drgawek, zaburzeń napięcia mięśniowego, głuchoty, opóźnienia rozwoju psychoruchowego, a nawet zgonu.

Podwyższone próby wątrobowe – dodatkowe badania

Nieprawidłowe wyniki prób wątrobowych zawsze powinny stanowić podstawę do dalszej diagnostyki, której celem jest ustalenie przyczyny zaburzeń.

W pierwszej kolejności wykonuje się dodatkowe badania laboratoryjne, obejmujące m.in.:

  • morfologię krwi, stężenie białka całkowitego i albumin, glukozy, niekiedy amoniaku,
  • czas protrombinowy (INR) – oceniający zdolność krzepnięcia i funkcję syntetyczną wątroby,
  • badania serologiczne w kierunku wirusowych zapaleń wątroby (HBV, HCV),
  • oznaczenie markerów autoimmunologicznych (np. ANA, AMA, ASMA) w podejrzeniu chorób autoimmunologicznych,
  • inne, np.: stężenie ferrytyny i badania genetyczne przy podejrzeniu hemochromatozy, stężenie ceruloplazminy i badania genetyczne przy podejrzeniu choroby Wilsona, lipidogram w stłuszczeniu wątroby, fibromax, fibrotest.

Dalsza diagnostyka obejmuje także badania obrazowe, takie jak USG jamy brzusznej, tomografię komputerową (TK) lub rezonans magnetyczny (MRI).

W sytuacjach niejasnych, gdy przyczyna podwyższonych prób wątrobowych pozostaje nadal niewyjaśniona, lekarz może zalecić rozstrzygającą biopsję (badanie wycinka) wątroby.

Podwyższone próby wątrobowe – objawy

Podwyższone próby wątrobowe często nie dają żadnych objawów klinicznych, zwłaszcza w początkowym stadium uszkodzenia wątroby. Wynika to z dużej rezerwy czynnościowej tego narządu, co oznacza, że nawet przy częściowym uszkodzeniu komórek wątrobowych, pozostałe – zdrowe jeszcze komórki są w stanie przejąć funkcje chorych, utrzymując do pewnego momentu prawidłową pracę organizmu.

Przy długotrwałym uszkodzeniu wątroby mogą pojawić się niespecyficzne symptomy, takie jak zmęczenie, osłabienie, utrata apetytu, nudności, uczucie dyskomfortu w prawym podżebrzu, a w późniejszym etapie także żółtaczka, ciemny mocz, świąd skóry czy obrzęki.

W zaawansowanej niewydolności wątroby pojawia się encefalopatia wątrobowa, czyli uszkodzenie ośrodkowego układu nerwowego, wynikające z nagromadzenia toksyn w organizmie. Objawy encefalopatii wątrobowej to m.in. zaburzenia świadomości, senność, drżenia rąk. Pacjent w tym stanie zwykle wymaga przeszczepienia wątroby.

Podsumowanie

Ze względu na szeroki wachlarz możliwych przyczyn, nieprawidłowe próby wątrobowe zawsze wymagają konsultacji i dalszej diagnostyki. Udając się na wizytę z wynikami niezwykle ważne jest poinformowanie lekarza o aktywności fizycznej, sposobie odżywiania, przyjmowanych lekach i suplementach, które mogły mieć wpływ na podwyższenie aktywności enzymów.

Kompletny wywiad jest dla lekarza kluczowy do poprawnego zinterpretowania wyników i pokierowania ewentualną dalszą diagnostyką.
 
DIAGNOSTYKA DLA ZWROTNIKRAKA.PL

ARTYKUŁ SPONSOROWANY

AUTOR:

Dr n. med. Beata Skowron – specjalista laboratoryjnej diagnostyki medycznej

BIBLIOGRAFIA:

  1. Hartleb M, Mastalerz-Migas A, Kowalski P, et al. Healthcare practitioners’ diagnostic and treatment practice patterns of non-alcoholic fatty liver disease in Poland: a cross-sectional survey. Eur J Gastroenterol Hepatol. 2022;34(4):427–433. doi:10.1097/MEG.0000000000002290
  2. Olszanecka-Glinianowicz M, Chudek J, Wyleżoł M, et al. Diagnostic and therapeutic decisions of general practitioners in patients with suspected or diagnosed non-alcoholic fatty liver disease with reference to current European guidelines. Clin Diabetol. 2020;9(5):285–291. doi:10.5603/DK.2020.0045
  3. Tomasiewicz K, Grzeszczak W, et al. Recommendations of the Polish Group of Experts for HCV infection diagnosis and management. Clin Exp Hepatol. 2023;9(2):97–110. doi:10.5114/ceh.2023.127945
  4. Ciećko-Michalska I, Tobiasz-Adamczyk B, Szczepanek M. Non-alcoholic fatty liver disease in Poland: how and at what stage is diagnosed and how is treated – a survey study. Pol Arch Intern Med. 2019;129(10):680–687. doi:10.20452/pamw.15019
  5. Próby wątrobowe (ALT, AST, ALP, BIL, GGTP) – na co wskazują? [Internet]. Kraków: Diagnostyka; 2024 [cyt. 2025 paź 15]. Dostępne na: https://diag.pl/
  6. Próby wątrobowe – badanie krwi [Internet]. Kraków: Medycyna Praktyczna; 2023 [cyt. 2025 paź 15]. Dostępne na: https://www.mp.pl/

 
PRZEJDŹ DO: STRONA GŁÓWNA