Od kilku sezonów ECDC i WHO ostrzegają przed jednoczesnym krążeniem wirusów grypy, RSV i SARS-CoV-2. Coraz częściej eksperci wskazują jednak także na „czwarte zagrożenie” sezonu infekcyjnego – pneumokoki. Bakterie te mogą wykorzystywać osłabienie organizmu po infekcji wirusowej i stawać się bardziej inwazyjne. U seniorów szczególnie groźna jest kombinacja RSV i pneumokoków: oba patogeny mogą prowadzić do zakażeń dolnych dróg oddechowych, w tym zapalenia płuc, zaostrzenia chorób przewlekłych, hospitalizacji i długotrwałej utraty sprawności.
RSV i pneumokoki: niebezpieczny tandem dla zdrowia seniorów
Pneumokoki, czyli bakterie Streptococcus pneumoniae, często bytują w nosogardle, nie dając żadnych objawów. Sytuacja zmienia się, gdy do organizmu wnika RSV. Wirus uszkadza nabłonek dróg oddechowych, zaburza pracę oczyszczających go rzęsek i osłabia miejscową odporność. Pneumokoki łatwiej wtedy przylegają do komórek, szybciej się namnażają, intensywnie kolonizują nosogardło i mogą przedostać się do płuc.
Nie znaczy to, że każda infekcja wirusem RSV kończy się chorobą pneumokokową. Badania potwierdzają jednak, że gdy oba patogeny atakują razem, zakażenie dolnych dróg oddechowych zwykle przebiega ciężej, pobyt w szpitalu się wydłuża, a ryzyko powikłań rośnie. Dla osoby starszej taki ciąg zdarzeń może oznaczać zapalenie płuc, hospitalizację i długą rekonwalescencję.
Prof. Piotr Rzymski z Uniwersytetu Medycznego w Poznaniu, który bada współdziałanie obu patogenów, mówi wprost: Wirusy i bakterie to wspólnicy w zbrodni. Infekcja wirusowa nie tylko uszkadza fizyczną barierę dróg oddechowych, lecz także zaburza mechanizmy ich oczyszczania i miejscową odpowiedź immunologiczną. W ten sposób tworzy bakteriom znacznie lepsze warunki do działania. Dlatego u pacjenta z ciężkim RSV musimy brać pod uwagę, że na infekcję wirusową może nałożyć się zakażenie bakteryjne.
I właśnie taki duet może być znacznie groźniejszy niż działanie każdego z tych patogenów z osobna.
– Co więcej, istnieją dowody, że w obecności RSV pneumokoki produkują więcej niebezpiecznych toksyn, takich jak pneumolizyna. Nawet jeżeli część zakażeń RSV umyka diagnostyce albo przebiega stosunkowo łagodnie, nie oznacza to, że pozostają bez znaczenia. Infekcja może bowiem stworzyć warunki sprzyjające późniejszej chorobie pneumokokowej, w tym zwiększać ryzyko jej postaci inwazyjnej. A to już nie przelewki – dodaje ekspert.
RSV u seniorów: powikłania i ryzyko hospitalizacji
U osób starszych zakażenie RSV może prowadzić do zapalenia oskrzeli lub płuc, duszności i pogorszenia ogólnego stanu zdrowia. Infekcja może także zaostrzyć choroby współistniejące, m.in. niewydolność serca, chorobę wieńcową, POChP czy cukrzycę. Dla pacjenta może to oznaczać konieczność hospitalizacji, dłuższą rekonwalescencję i trudniejszy powrót do wcześniejszej sprawności.
W sezonie 2025/2026 w Polsce zarejestrowano 278 hospitalizacji osób w wieku 65 lat i starszych z RSV jako rozpoznaniem głównym, czyli 3,5 na 100 tys. osób w tej grupie wieku. U seniorów zakażenie często kryje się za zaostrzeniem choroby serca czy płuc, a testy w kierunku RSV wciąż wykonuje się rzadko.
Dla porównania: według szacunków dla całej Europy RSV co roku wywołuje u osób po 60. roku życia ok. 3 mln ostrych zakażeń dolnych dróg oddechowych i ok. 270 tys. hospitalizacji. Jednak prawdziwa skala problemu jest prawdopodobnie większa niż, pokazują statystyki. Dane NFZ obejmują hospitalizacje, w których RSV wpisano jako główną przyczynę pobytu w szpitalu. Tymczasem u seniorów zakażenie często kryje się za zaostrzeniem choroby serca czy płuc.
Sezon infekcyjny w Polsce 2026/2027 – statystyki i szczepienia
Od zapalenia płuc do sepsy
Pneumokoki najczęściej wywołują zapalenie płuc, które u seniora zwykle oznacza osłabienie, duszność, zaostrzenie chorób przewlekłych i leczenie w szpitalu. Najcięższą postacią zakażenia jest inwazyjna choroba pneumokokowa (IChP). Bakterie przedostają się wtedy do krwi lub ośrodkowego układu nerwowego, wywołując m.in. sepsę lub zapalenie opon mózgowo-rdzeniowych. W 2025 roku zgłoszono w Polsce 3421 takich przypadków. Według danych KOROUN raportowana śmiertelność IChP wyniosła 34,8%, a najwyższy jej poziom obserwowano wśród osób w wieku 65 lat i starszych.
W sezonie 2025/2026 z powodu chorób pneumokokowych hospitalizowano w Polsce 3913 pacjentów, z czego ponad połowę (56,3 proc.) stanowiły osoby po 65. roku życia. Spośród 2229 próbek poddanych identyfikacji serotypu, 1217 pochodziło od pacjentów z tej grupy wieku. To jednak tylko przypadki, w których pneumokok został wskazany w rozpoznaniu, więc rzeczywista skala może być większa.
Dla seniora ciężkie zakażenie spowodowane RSV lub pneumokokami bywa początkiem problemów, które wykraczają daleko poza układ oddechowy. Zaostrzenie chorób serca, płuc lub cukrzycy, długi pobyt w szpitalu i osłabienie po infekcji mogą utrudnić powrót do codziennych aktywności, zwiększyć zależność od bliskich, a nawet odebrać samodzielność. Ryzyko takiego przebiegu rośnie wraz z wiekiem i liczbą chorób współistniejących.
Dwie infekcje, jedna strategia profilaktyki
Szczepienia przeciw RSV i pneumokokom, zalecane osobom dorosłym, chronią przed różnymi chorobami i nie zastępują się nawzajem, jednak zapobieganie jednemu patogenowi może pośrednio ograniczać obciążenie drugim. Zalecane są osobom dorosłym ze zwiększonym ryzykiem ciężkiego przebiegu zakażenia, w szczególności seniorom oraz pacjentom z chorobami przewlekłymi lub zaburzeniami odporności. Obecnie podaje się jedną dawkę, najlepiej przed sezonem RSV lub w jego trakcie; nie ustalono rutynowego schematu powtarzania szczepienia co określoną liczbę lat.
Profilaktyka w formie szczepień ochronnych przeciw pneumokokom zalecana jest szczególnie osobom w wieku 65 lat i starszym oraz młodszym dorosłym z chorobami przewlekłymi lub zaburzeniami odporności.
W zależności od zastosowanej szczepionki i wcześniejszej historii szczepień ochrona może wymagać jednej dawki szczepionki skoniugowanej lub schematu obejmującego kolejną szczepionkę przeciw pneumokokom. Szczepienia nie wykonuje się co roku, a schemat powinien zostać dobrany indywidualnie przez lekarza z uwzględnieniem wieku, stanu zdrowia i wcześniej podanych szczepionek.
Prof. Paweł Balsam, kierownik Oddziału Klinicznego Elektrokardiologii Uniwersyteckiego Centrum Klinicznego WUM, zwraca uwagę, że u seniorów RSV sprzyja zaostrzeniu chorób serca, m.in. niewydolności serca i choroby wieńcowej: W profilaktyce seniorów nie chodzi o wybór: RSV albo pneumokoki. To dwa różne zagrożenia dla tego samego pacjenta, dlatego rozmowa o ochronie powinna uwzględniać oba.
RSV i pneumokoki u seniorów – szczepienia
Seniorzy mają dziś do wyboru dwie szczepionki przeciw RSV oraz trzy szczepionki przeciw pneumokokom dla wybranych grup.
- RSV: Dwuwalentna (RSV-A i RSV-B), bez adjuwanta, refundowana w Polsce od kwietnia 2025 dla pacjentów 65+ bezpłatnie (lista S), dla pacjentów 60-64 –50% odpłatności, dla kobiet w ciąży bezpłatnie w celu biernej ochrony niemowląt przed chorobami dolnych dróg oddechowych wywołanymi przez syncytialny wirus oddechowy RSV (lista C).
- RSV: Monowalentna (RSV-A), z adjuwantem, refundowana w Polsce od października 2025 dla pacjentów 65+ bezpłatnie (lista S) i dla pacjentów 60-64 – 50% odpłatności.
- Pneumokoki: Wśród dostępnych dla dorosłych szczepionek znajdują się aktualnie: 13-walentna skoniugowana szczepionka przeciw pneumokokom – bezpłatna dla osób w wieku 65 lat i starszych z określonymi czynnikami ryzyka; 20-walentna skoniugowana szczepionka przeciw pneumokokom; 21-walentna skoniugowana szczepionka przeciw pneumokokom. Profilaktyka obu zakażeń ma różne cele, ale wspólny kierunek: ograniczenie ryzyka ciężkich infekcji układu oddechowego i ich konsekwencji dla zdrowia osób starszych. Dlatego warto omówić z lekarzem lub farmaceutą indywidualny plan szczepień, uwzględniający wiek, stan zdrowia i dotychczasową historię szczepień.
źródło: Dziennikarski Klub Promocji Zdrowia
PRZEJDŹ DO: SZCZEPIENIA OCHRONNE
