Rak trzustki jest jednym z tych nowotworów, który nie rokuje najlepiej. Zwykle daje objawy w późnym etapie zaawansowania, co znacznie ogranicza możliwości terapeutyczne i zmniejsza szanse na całkowity powrót do zdrowia. Co zrobić by wykryć raka trzustki na wczesnym etapie i zwiększyć szanse na wyleczenie? Czy raka trzustki wykryją badania z krwi?

Rak trzustki – kogo dotyczy i jak się objawia?

Rak trzustki diagnozowany jest zwykle około 60. roku życia, częściej u mężczyzn niż u kobiet. Zaobserwowano, że czynnikami ryzyka rozwoju raka trzustki są:

  • używki – palenie tytoniu i spożywanie alkoholu,
  • narażenie, szczególnie zawodowe, np. na pestycydy i metale ciężkie,
  • dieta wysokotłuszczowa i ubogobłonnikowa,
  • nadwaga/otyłość,
  • cukrzyca typu 2,
  • przewlekłe zapalenie trzustki,
  • uwarunkowanie genetyczne (rodzinne występowanie raka trzustki, mutacje w genach BRCA1, BRCA2, PALB2, CDKN2A, STK1, ATM, MMR).

Sprawdź badanie genetyczne BRCA1, BRCA2 – ryzyko raka piersi lub/i jajnika.

W sytuacji, w której rak trzustki dawałby objawy na wczesnych etapach zaawansowania, rokowania pacjentów z tą diagnozą byłyby zdecydowanie lepsze. Niestety rak trzustki jest długotrwale bezobjawowy, a niepokojące symptomy, skłaniające do wizyty u lekarza pojawiają się wtedy, kiedy choroba jest już rozsiana i wykazuje się obecność przerzutów (tylko u 20% pacjentów z rakiem trzustki, guz zlokalizowany jest wyłącznie w obrębie trzustki i podlega radykalnemu usunięciu).

Potencjalne symptomy nowotworu

Wśród objawów raka trzustki wymienia się te subtelne i często lekceważone przez pacjentów, ale także takie, które świadczą o zaawansowanym stadium choroby.

Często ignorowane, subtelne objawy wczesnych stadiów raka trzustki:

  • niewielki spadek masy ciała,
  • utrata apetytu, uczucie sytości po zjedzeniu niewielkich porcji,
  • wzdęcia,
  • lekkie i tolerowane bóle w nadbrzuszu lub plecach (między łopatkami),
  • nietolerancja tłustych potraw objawiająca się jako luźne, jasne lub tłuszczowe stolce,
  • przewlekające się zmęczenie,
  • cukrzyca rozpoznana po 50 r.ż. u osoby bez nadwagi/ otyłości,
  • problemy zakrzepowo-zatorowe.

Objawy raka trzustki w późniejszych stadiach choroby:

  • postępująca utrata masy ciała i apetytu mimo braku wprowadzenia restrykcji dietetycznych,
  • doskwierające bóle nadbrzusza lub pleców,
  • żółtaczka, czyli zażółcenie skóry lub/i białkówek,
  • ciemny mocz,
  • odbarwiony stolec,
  • nudności, wymioty, biegunki tłuszczowe,
  • swędzenie skóry,
  • zakrzepica żylna.

Świadomość bycia w grupie obciążonej czynnikami promującymi rozwój raka trzustki, ale przede wszystkim dostrzeżenie u siebie już tych subtelnych objawów choroby, powinno skłonić do kontroli swojego stanu zdrowia w gabinecie lekarskim, wykonania badań laboratoryjnych, a także obrazowych, ukierunkowanych konkretnie na ocenę funkcji i stanu tego narządu.

Wczesne wykrycie raka – czy jest możliwe?

Rak trzustki wykrywany jest rzadko na wczesnym etapie zaawansowania, jednak jego wczesne wykrycie jest jak najbardziej możliwe. Niekiedy wykrywany jest przypadkowo, szczególnie w trakcie badań obrazowych, natomiast częściej przypadki diagnozy wczesnych etapów choroby dotyczą osób konkretnie ukierunkowanych na diagnostykę niezaawansowanego procesu nowotworowego.

Kto się poddaje takiej diagnostyce?

  • osoby świadome obciążenia czynnikami ryzyka rozwoju raka trzustki,
  • osoby pod kontrolą poradni chorób genetycznych, świadome mutacji zwiększających ryzyko zachorowania na raka trzustki,
  • osoby bardzo czujne na nowo pojawiające się objawy i zmiany w funkcjonowaniu organizmu.

Jakie badanie wykrywa raka trzustki – obrazowe czy badanie z krwi?

W diagnostyce wczesnych postaci raka trzustki najbardziej istotne znaczenie mają badania obrazowe, pozwalające na uwidocznienie drobnych zmian niewywołujących jeszcze objawów choroby.

W tym celu wykonuje się:

  • w pierwszej kolejności tomografię komputerową (CT) w oparciu o tzw. protokół trzustkowy,
  • ale także rezonans magnetyczny (MRI),
  • endosonografię (EUS, czyli endoskop wraz z głowicą USG wprowadzany jest do górnego odcinka przewodu pokarmowego),
  • PET-CT (pozytonową tomografię emisyjną – PET z tomografią komputerową – CT), badanie istotne jest głównie w monitorowaniu choroby.

Badania obrazowe nie stanowią podstawy do postawienia ostatecznej diagnozy. Żeby dowiedzieć się, czy podejrzana, uwidoczniona w badaniu obrazowym zmiana jest rakiem trzustki konieczne jest pobranie z niej wycinka, czyli wykonanie biopsji oraz badań histopatologicznych (oglądanie wybarwionego różnymi metodami wycinka pod mikroskopem).

badania rak trzustki

Badanie z krwi – kilka słów o markerach nowotworowych

Idealnie byłoby, gdyby małoinwazyjne badania z krwi pozwalały na wykrycie nie tylko wczesnych postaci raka trzustki, ale także szeregu innych nowotworów, czyli miałyby tzw. znaczenie profilaktyczne. Niestety wykorzystywane w diagnostyce i monitorowaniu nowotworów tzw. markery nowotworowe (z wyjątkiem PSA) nie nadają się do działań profilaktycznych, ponieważ wzrosty stężeń markerów nie są obserwowane wyłącznie w chorobach nowotworowych. Przykładowo – stężenie markerów nowotworowych wzrasta m.in. u palaczy, ale także w przebiegu chorób zapalnych różnych układów i narządów.

Z powyższych powodów markery nowotworowe oznacza się tylko w trzech sytuacjach:

  • gdy lekarz na podstawie wyniku badania przedmiotowego, obrazowego lub innego podejrzewa nowotwór,
  • gdy nieprawidłowy jest wynik biopsji i pomiar stężenia markera pozwoli określić zaawansowanie procesu chorobowego,
  • gdy monitoruje się leczenie choroby i jej nawrót.

Należy zatem podkreślić, że profilaktyczne badanie markerów, służące wykryciu wczesnych postaci chorób nowotworowych nie ma medycznego uzasadnienia.

Rak trzustki – badania z krwi stężenia markera CA 19-9

Za marker raka trzustki uznaje się glikoproteinę CA 19-9. Poza komórkami nowotworowymi trzustki, produkowana jest także przez komórki dróg żółciowych, żołądka czy jelita grubego

Z jakich powodów pomiar stężenia CA 19-9 nie może służyć wczesnej diagnostyce choroby?

  • Na wczesnym etapie raka trzustki stężenie markera Ca 19-9 jest zwykle prawidłowe, co wyklucza wykorzystanie go jako badania przesiewowego/profilaktycznego.
  • Wzrost stężenia CA 19-9 obserwuje się u palaczy, w zapaleniach trzustki – ostrym i przewlekłym, zapaleniu dróg żółciowych, marskości wątroby, kamicy żółciowej, mukowiscydozie.
  • Nawet 10% osób może nie produkować glikoproteiny CA 19-9 mimo obecności raka trzustki, ze względu na uwarunkowanie genetyczne (brak antygenu Lewis a/b).

 

Przykładowe obserwowane wzrosty stężenia CA 19-9 w zależności od przyczyny:

 

Wynik stężenia bezwzględnie powinien interpretować lekarz w odniesieniu do stanu klinicznego pacjenta.

 
 

<37 U/ml

  

Prawidłowe stężenie; nie wyklucza raka trzustki (szczególnie we wczesnym stadium lub u osób niewytwarzających antygenu Lewis a/b – ok. 5–10% populacji).

 
 

100–500 U/ml

  

1.     Rak trzustki miejscowy, potencjalnie operacyjny.

2.     Przewlekłe zapalenie trzustki.

3.     Łagodna cholestaza lub kamica przewodowa.

4.     Niektóre nowotwory przewodu pokarmowego (np. żołądek, jelito grube) w stadium ograniczonym (bez przerzutów).

 
 

500–1000 U/ml

  

1.     Rak trzustki miejscowo zaawansowany lub z przerzutami do węzłów chłonnych.

2.     Zaawansowane choroby zapalne dróg żółciowych (np. ostre zapalenie z cholestazą).

3.     Inne nowotwory przewodu pokarmowego lub dróg żółciowych.

 
 

>1000 U/ml

  

1.     Rak trzustki z przerzutami odległymi.

2.     Zaawansowany rak dróg żółciowych

3.     Całkowite zamknięcie przewodu żółciowego wspólnego przez kamień lub guz.

 

 

Inne badania laboratoryjne na drodze do diagnozy

Kluczem do diagnozy raka trzustki są badania obrazowe i badanie histopatologiczne wycinka pobranego z podejrzanej o nowotworzenie zmiany. Inne badania, czyli laboratoryjne badania wykonywane z krwi służą w głównej mierze ocenie zdrowia pacjenta i wydolności trzustki, stopnia wyniszczenia przez chorobę i monitorowaniu zastosowanej terapii.

  • W ocenie zewnątrzwydzielniczej funkcji trzustki, czyli tej związanej z procesem trawienia pomocne są pomiary stężenia enzymów – lipazy i amylazy, kluczowych w trawieniu odpowiednio tłuszczów i węglowodanów.
  • W przypadku oceny funkcji wewnątrzwydzielniczej trzustki, czyli hormonalnej, regulującej stężenie glukozy we krwi wykorzystuje się pomiary stężenia insuliny, rzadziej glukagonu.
  • Badania – lipaza, amylaza i CA 19-9 uwzględnia e-Pakiet trzustkowy.
  • Ze względu na podwyższone ryzyko zakrzepicy i powikłań zatorowych w raku trzustki, pacjentom często zleca się: morfologię z oceną liczby płytek krwi’ oznaczenie stężenia D-dimerów i fibrynogenu; pomiar czasów krzepnięcia – APTT, PT/INR.

Rak trzustki – badania profilaktyczne niebawem?

Naukowcy nieustannie prowadzą badania nad testem, który umożliwiłby diagnostykę raka trzustki we wczesnych etapach zaawansowania. Obiecującym badaniem wydaje się tzw. płynna biopsja, czyli badanie polegające na poszukiwaniu we krwi lub innych płynach ustrojowych materiału genetycznego komórek nowotworowych (np. mikroRNA, ctDNA).

W jednym z pilotażowych badań test taki osiągnął skuteczność wykrywania wczesnych stadiów raka trzustki na poziomie 97 %. Wprowadzenie tego badania na rynek usług medycznych wymaga jednak dalszych procedur i obserwacji.

Możliwości leczenia i rokowanie

Najlepszą metodą, która pozwala na całkowite wyleczenie raka trzustki i powrót do zdrowia jest radykalny zabieg chirurgiczny, polegający na usunięciu guza z odpowiednim marginesem okolicznych tkanek i węzłami chłonnymi. Niestety do zabiegu operacyjnego kwalifikuje się jedynie około 15–20% zdiagnozowanych pacjentów, u pozostałych – operację uniemożliwiają najczęściej obecne już przerzuty i zbyt rozsiany proces nowotworowy.

U pacjentów, u których operacja nie jest możliwa, leczenie od samego początku ma charakter paliatywny (czyli poprawiający komfort życia i przedłużający życie) i obejmuje przede wszystkim chemioterapię oraz terapie łagodzące objawy, takie jak endoskopowe lub chirurgiczne udrażnianie dróg żółciowych oraz leczenie bólu. Dostępność terapii zindywidualizowanych – celowanych i immunoterapii, także eksperymentalnych terapii na różnym etapie badań klinicznych zależna jest od ośrodka prowadzącego leczenie.

Rokowanie w raku trzustki jest niestety niekorzystne. Pięcioletnie przeżycie wszystkich chorych wynosi średnio 10–12%, natomiast tylko u pacjentów po resekcji radykalnej raka trzustki sięga 25–30%. Wyniki leczenia zależą od stopnia zaawansowania nowotworu w chwili rozpoznania, ogólnego stanu zdrowia, możliwości wykonania zabiegu operacyjnego oraz odpowiedzi na wdrożone leczenie.
 

DIAGNOSTYKA DLA ZWROTNIKRAKA.PL

ARTYKUŁ SPONSOROWANY

AUTOR:

dr n. med. Beata Skowron – specjalista laboratoryjnej diagnostyki medycznej

BIBLIOGRAFIA:

  1. CA19-9 Plus Liquid Biopsy Represents Diagnostic Biomarker of Interest for Early-Stage Pancreatic Cancer Detection [Internet]. OncLive. 2025. https://www.onclive.com/
  2. Xi W, Ma Y, Zhang Y, et al. CA19-9/DBil: a promising indicator for differentiating malignant from benign causes of obstructive jaundice. BMC Gastroenterol. 2025;25:39.
  3. Pancreatic Cancer Is Hard to Detect — New Blood Test Could Help. Verywell Health. 2024. https://www.verywellhealth.com/
  4. Reese KL, Torres C, Song M, et al. Multibiomarker panels in liquid biopsy for early detection of pancreatic ductal adenocarcinoma. J Exp Clin Cancer Res. 2024;43(1):211.
  5. CA 19-9: Reference Range, Interpretation, Collection and Panels [Internet]. 2021. https://emedicine.medscape.com
  6. Fahrmann JF, Schmidt CM, Mao X, et al. Lead-time trajectory of CA 19-9 as an anchor marker for early detection of pancreatic cancer. 2021;160(4):1353-1363.e6.
  7. Tsen A. Dilemma of elevated CA 19-9 in biliary pathology. Clin Biochem. 2018;59:72-77.
  8. Poruk KE, Gay DZ, Brown K, Mulvihill JD, Boucher KM, Scaife CL, et al. The clinical utility of CA 19-9 in pancreatic adenocarcinoma: diagnostic and prognostic updates. Curr Mol Med. 2013;13(3):340-51.
  9. Ballehaninna UK, Chamberlain RS. The clinical utility of serum CA 19-9 in the diagnosis, prognosis and management of pancreatic adenocarcinoma: An evidence based appraisal. J Gastrointest Oncol. 2012;3(2):105-19.

PRZEJDŹ DO: STRONA GŁÓWNA