O wirusie HPV mówi się przede wszystkim w kontekście zachorowań na raka szyjki macicy, jednak to znacznie bardziej złożony temat. Zakażenie tym drobnoustrojem jest powszechne – szacuje się, że nawet 12% społeczeństwa na świecie przechodzi obecnie infekcję HPV. Co to jest za wirus i jakie wywołuje objawy?

Sprawdź, dlaczego jego niektóre odmiany zwiększają ryzyko chorób nowotworowych, kiedy warto wykonać test HPV i na czym on polega.

Co to jest HPV?

HPV to brodawczak ludzki (ang. Human Papillomavirus), czyli mały wirus DNA z rodziny papillomawirusów. Występuje w ponad 200. odmianach, z których teoretycznie każda może wywołać zakażenie. Jednak w większości przypadków są one całkowicie niegroźne – infekcja przebiega bezobjawowo lub towarzyszą jej niewielkie zmiany na skórze lub błonach śluzowych, czyli brodawki (inaczej kurzajki) lub kłykciny kończyste.

Odmiany odpowiedzialne za rozwój zakażeń skórnych są nazywane typami niskiego ryzyka onkogennego. Obecnie zaliczamy tu: HPV-6, HPV-11, HPV-40, HPV-42, HPV-43, HPV-44, HPV-54, HPV-61, HPV-72 i HPV-82. Jednak zakażenie niektórymi z typów wirusa przyczynia się do rozwoju nowotworów. Znane obecnie odmiany onkogenne to: 16, 18, 31, 33, 35, 39, 45, 51, 52, 56, 58, 59, 66, 68.

Jaki jest związek między wirusem HPV a nowotworami?

Onkogenne typy wirusa HPV przyczyniają się do rozwoju przede wszystkim raka szyjki macicy – praktycznie wszystkie przypadki tej choroby są wywołane przez zakażenie brodawczakiem ludzkim. Oprócz tego może ono przyczynić się do wystąpienia nowotworów:

  • odbytu,
  • pochwy i sromu,
  • prącia,
  • okolic głowy i szyi,
  • jamy ustnej,
  • krtani

Najczęściej spotykane są typy 16 i 18, które odpowiadają za 70% wszystkich zachorowań. Mechanizm rozwoju zmian przedrakowych pod wpływem zakażenia wirusem HPV opiera się na jego zdolności do integracji z DNA komórki gospodarza i zaburzania kontroli cyklu komórkowego. Utrwalone infekcje prowadzą do nadmiernej ekspresji białek, w tym E6 i E7, które „wyłączają” naturalne mechanizmy obronne komórki. Białko E6 niszczy inne białko (p53), które w standardowych warunkach pilnuje, żeby uszkodzone komórki się nie rozmnażały. Z kolei E7 blokuje działanie tzw. białka Rb, hamującego nadmierne podziały komórek.

Wirus brodawczaka ludzkiego sprawia więc, że komórki zaczynają dzielić się zbyt szybko i tracą zdolność do samonaprawy. To zwiększa ryzyko pojawienia się w nich trwałych uszkodzeń – tzw. zmian przedrakowych, które mogą (ale nie muszą) przekształcić się w nowotwór.

Sprawdź – kompleksowe badanie w kierunku HPV – 41 typów wirusa

Czynniki ryzyka zakażenia HPV

Badania wskazują, że nawet połowa aktywnych seksualnie kobiet w ciągu życia przechodzi zakażenie którąś z powyższych odmian wirusa HPV. Niektóre czynniki dodatkowo zwiększają jego ryzyko. Do najważniejszych należą:

  • wczesne rozpoczęcie aktywności seksualnej – im wcześniej następuje pierwszy kontakt seksualny, tym większe ryzyko zakażenia. Błony śluzowe w młodym wieku są bardziej podatne na uszkodzenia i łatwiej dochodzi do infekcji,
  • wielu partnerów seksualnych – duża liczba partnerów zwiększa prawdopodobieństwo kontaktu z wirusem, zwłaszcza jeśli nie byli wcześniej badani lub stosowali zabezpieczenia tylko częściowo,
  • brak lub nieregularne stosowanie prezerwatyw – choć prezerwatywy nie eliminują całkowicie możliwości zakażenia (wirus może przenosić się także przez kontakt skóry niezabezpieczonej prezerwatywą), ich używanie znacząco zmniejsza ryzyko transmisji wirusa,
  • palenie papierosów – substancje toksyczne w dymie tytoniowym osłabiają lokalną odporność błon śluzowych i przyczyniają się do większej podatności na zakażenia,
  • osłabiony układ odpornościowy – niektóre choroby przewlekłe czy stosowanie leków immunosupresyjnych mogą utrudniać organizmowi zwalczenie wirusa, co sprzyja utrzymywaniu się infekcji,
  • zakażenia współistniejące – obecność innych infekcji przenoszonych drogą płciową, takich jak chlamydioza czy rzeżączka, podnosi ryzyko zakażenia HPV i utrudnia zwalczanie wirusa,
  • czynniki hormonalne i reprodukcyjne – długotrwałe stosowanie doustnych środków antykoncepcyjnych oraz wielokrotne ciąże mogą wpływać na zwiększenie ryzyka przewlekłego zakażenia HPV i rozwoju zmian nowotworowych.

HPV wirus

Jak przebiega zakażenie wirusem HPV?

Wirus HPV jest jednym z najczęściej przenoszonych wirusów na świecie, co wynika przede wszystkim z jego wyjątkowej łatwości transmisji. Do infekcji dochodzi przede wszystkim poprzez kontakt bezpośredni z osobą zakażoną. Co ważne, nie jest konieczne przenikanie patogenu do krwi ani otwartych ran – wirus łatwo osiada na powierzchni skóry i bywa przekazywany nawet przez zwykły dotyk. HPV może przenieść się również z matki na dziecko podczas porodu.

Brodawczak ludzki jest na tyle odporny, że przez pewien czas potrafi przetrwać na powierzchniach, transmisja w ten sposób jest bardzo rzadka. Jeżeli infekcja dotyka okolic intymnych, to do zakażenia dochodzi najczęściej drogą płciową, przy czym nie potrzeba do tego współżycia – wystarczy bezpośredni kontakt z obszarem objętym chorobą.

W większości przypadków silny układ odpornościowy potrafi samodzielnie zwalczyć wirusa, który często nie wywołuje żadnych objawów. W efekcie wiele osób nie zdaje sobie sprawy, że było zakażonych, a jednocześnie może nieświadomie przekazywać wirusa innym.

Niestety całkowita eliminacja wirusa HPV z organizmu zajmuje zwykle ok. 2 lata, więc nie jest to szybki proces. Na dodatek czasami zakażenie przyjmuje postać przewlekłą – jeśli utrzymuje się dłużej niż 24 miesiące, to może doprowadzić do onkogenezy, czyli rozwoju zmian nowotworowych.

Obecnie nie istnieje preparat, który zwalczałby wirusa HPV. W leczeniu wykorzystuje się jedynie środki usuwające zmiany skórne wywoływane przez typy nieonkogenne. Jednak w przypadku zakażeń odmianami o wysokim ryzyku rozwoju zmian nowotworowych oraz tych przebiegających bezobjawowo nie ma potwierdzonych badaniami, w pełni skutecznych metod walki z wirusem.

Zakażenie HPV – objawy

Wirus brodawczaka ludzkiego wywołuje przede wszystkim objawy na skórze i błonach śluzowych. Należą do nich różnego rodzaju brodawki, w tym:

  • zwykłe – niewielkie, bezbolesne, wypukłe guzki na dłoniach, o szorstkiej strukturze,
  • płaskie – gładkie zmiany, które mogą rozwinąć się na całym ciele, np. u kobiet na nogach czy u dzieci na twarzy,
  • podeszwowe – to twarde, ziarniste narośla na podeszwach stóp, powodujące dyskomfort podczas chodzenia,
  • kłykciny kończyste – niebolesne zmiany o charakterystycznej, kalafiorowatej strukturze, które rozwijają się w okolicy narządów płciowych i odbytu. U kobiet obejmują najczęściej wargi sromowe, rzadziej pochwę i szyjkę macicy. Z kolei u mężczyzn pojawiają się na penisie i mosznie,
  • brodawczaki krtani – ich lokalizacja może powodować duszność, chrypkę czy osłabienie głosu.

Czasami zmiany są tak małe, że nie da się zobaczyć ich gołym okiem. Przykładowo dysplazję szyjki macicy, czyli nieprawidłowe komórki nabłonka rozwijające się w tym obszarze, można wykryć dopiero podczas cytologii.

Co ważne, brodawki czy kłykciny kończyste zazwyczaj nie występują przy zakażeniu odmianami onkogennymi, jednak od tej reguły są wyjątki:

  • dysplazja Lewandowsky’ego i Lutza – choroba dziedziczna, podczas której na ciele rozwijają się liczne brodawki o wysokim ryzyku transformacji w nowotwór złośliwy,
  • guz Buschkego i Löwensteina – to tzw. kłykciny kończyste olbrzymie, które mają charakter potencjalnie nowotworowy oraz znacznie większe rozmiary niż klasyczne zmiany takiego typu.

Do innych objawów zakażenia HPV zaliczamy też te wynikające ze zmian w okolicy odbytu, czyli krwawienie, dyskomfort, świąd czy wyciek wydzieliny.

Profilaktyka nowotworów u osób z HPV

Zakażenie wirusem HPV nie oznacza od razu wyroku. W większości przypadków organizm samodzielnie zwalcza wirusa, zanim zdąży wyrządzić poważne szkody. Problem pojawia się wtedy, gdy infekcja utrzymuje się przewlekle. Dlatego tak ważna jest regularna kontrola stanu zdrowia – wczesne wykrycie nieprawidłowości (np. dzięki cytologii lub badaniom DNA HPV) pozwala na skuteczne leczenie, zanim dojdzie do rozwoju raka. Zmiany przedrakowe można zatrzymać, jednak trzeba je najpierw zauważyć.

Porozmawiaj z lekarzem o szczepieniu przeciw HPV. Nawet jeśli do zakażenia już doszło, szczepionka może nadal chronić przed innymi, groźnymi typami wirusa. Na rozwój nowotworu wpływa też styl życia. Aby wspierać organizm w walce z wirusem i zmniejszyć ryzyko powikłań:

  • unikaj palenia tytoniu, które zwiększa ryzyko przetrwałego zakażenia HPV,
  • uzupełnij jadłospis w warzywa i owoce – dostarczysz w ten sposób składniki niezbędne do prawidłowej pracy układu odpornościowego, np. cynk, selen, antyoksydanty czy witaminę D,
  • zadbaj o regularną aktywność fizyczną, która poprawia ogólne funkcjonowanie organizmu,
  • wzmacniaj odporność przez odpowiednią ilość snu i ograniczenie stresu.

Na czym polega badanie HPV?

Badanie HPV pozwala określić, z jakim typem wirusa mamy do czynienia. Materiał pobierany jest w formie wymazu – najczęściej z miejsc, w których pojawiły się zmiany (np. z szyjki macicy, pochwy, prącia, odbytu, gardła). Następnie próbka trafia do laboratorium, gdzie wykonywany jest test PCR (czyli diagnostyka molekularna), pozwalający wykryć materiał genetyczny wirusa i zidentyfikować jego odmianę.

Dostępne testy HPV pozwalają wykryć nawet 28 typów patogenu – zarówno onkogennych, jak i nieonkogennych. Im szerszy zakres, tym większa szansa na dokładną ocenę ryzyka. Wczesne rozpoznanie zakażenia daje szansę na monitorowanie stanu zdrowia i zapobieganie rozwojowi nowotworów.

Badanie HPV można wykonać nie tylko w razie objawów czy podejrzenia zakażenia, ale również profilaktycznie – zwłaszcza u:

  • aktywnych seksualnie kobiet po 30. roku życia,
  • osób z grupy podwyższonego ryzyka,
  • pacjentek z cytologią wskazującą na obecność komórek atypowych o nieokreślonym znaczeniu (tzw. ASC-US),
  • kobiet chorujących na nawracające stany zapalne układu moczowo-płciowego.

HPV dodatni i HPV ujemny – interpretacja wyników badania

Wynik HPV dodatni oznacza, że w organizmie obecny jest materiał genetyczny wirusa. Jeśli badanie wykryje wysokoonkogenne typy, szczególnie HPV 16 lub 18, konieczne jest wykonanie bezpośredniej kolposkopii, czyli dokładnego badania szyjki macicy pod mikroskopem. To pozwala ocenić stan tkanek, co pomoże lekarzowi w ustaleniu dalszego postępowania. W przypadku innych typów wirusa, które nie mają potencjału onkogennego, zazwyczaj zaleca się kontrolę po roku.

Wynik HPV ujemny oznacza, że nie wykryto patogenu w organizmie. W takim przypadku ryzyko zmian przedrakowych jest niskie, dlatego kolejne badanie zaleca się zwykle za około 5 lat (zwłaszcza u kobiet powyżej 35. roku życia) lub zgodnie z lokalnymi wytycznymi.

Chociaż wirus HPV to powszechnie występujący patogen, który w większości przypadków nie powoduje poważnych dolegliwości, nie należy go lekceważyć. Kluczowe znaczenie ma wczesna diagnostyka i profilaktyka, w tym regularne badania cytologiczne, testy HPV oraz szczepienia ochronne. Świadomość zagrożeń i odpowiedzialne podejście do zdrowia intymnego mogą realnie zmniejszyć ryzyko poważnych powikłań.
 
DIAGNOSTYKA DLA ZWROTNIKRAKA.PL

ARTYKUŁ SPONSOROWANY

AUTOR: mgr Aleksandra Drążkiewicz – farmaceutka, absolwentka Collegium Medicum Uniwersytetu Jagiellońskiego

BIBLIOGRAFIA:
Gajewski P. (red.), Interna Szczeklika, Medycyna Praktyczna, Kraków 2023.
Maghiar L., Sandor M., Sachelarie L., Bodog R., Huniadi A., Skin lesions caused by HPV – a comprehensive review, Biomedicines 2024, 12(9): 2098.
www.szczepienia.pzh.gov.pl
www.cancer.org

PRZEJDŹ DO: STRONA GŁÓWNA