Wraz z nadchodzącym latem coraz częściej słyszymy o czerniaku – nowotworze złośliwym wywodzącym się z melanocytów, wyspecjalizowanych komórek barwnikowych, które nadają kolor skórze i włosom. Ponad 90% wszystkich czerniaków rozwija się na skórze, głównie w obszarze znamion barwnikowych, dlatego też jako pierwszy przychodzi nam do głowy czerniak skóry. Pomimo, iż stanowi on przeważającą większość wszystkich czerniaków, to nowotwór ten może umiejscawiać się wszędzie tam, gdzie występują komórki barwnikowe. Możliwe zatem jest wykrycie nowotworu wewnątrz gałki ocznej (czerniak oka), w jamie ustnej, przełyku i krtani oraz na błonach śluzowych narządów płciowych, żołądka, jelit i odbytu.

Czym jest czerniak oka?

Czerniak oka (czerniak gałki ocznej) stanowi zaledwie około 10 – 20% wszystkich zachorowań na czerniaka, to należy podkreślić fakt, że jednocześnie jest najczęstszym nowotworem narządu wzroku. Czerniak oka jest z zasady nowotworem pierwotnym u osób dorosłych i stanowi około 70% wszystkich nowotworów złośliwych oka. Stwierdza się go przede wszystkim u osób rasy białej. Guzy wewnątrzgałkowe rozwijają się w naczyniówce 85%, w ciele rzęskowym 9%, w tęczówce 6%, i w spojówce 2%. Czerniak rzadko występuje obustronnie. Objęcie naciekiem nerwu wzrokowego sprzyja powstawaniu przerzutów odległych, najczęściej do wątroby— dotyczy 40–60%.

Z danych epidemiologicznych wynika, że zapadalność na czerniaka gałki ocznej wzrasta średnio o 5% rocznie, a co 10 lat liczba nowych przypadków ulega podwojeniu. Ta krótka charakterystyka sprawia, że pozornie rzadkie schorzenie staje się groźną chorobą, która może dotknąć każdego z nas. Porady dotyczące profilaktyki oraz informacje na temat metod diagnostyki i terapii czerniaka oka (gałki ocznej) przedstawia ekspert z Centrum Badań DNA.

 

czerniak oka

Przyczyny czerniaka oka

.Największe ryzyko rozwoju nowotworu oka występuje u osób z rodzinną historią zachorowań (ok. 10% przypadków). Do grupy szczególnego ryzyka należą także osoby, u których już wcześniej rozpoznano i leczono czerniaka skóry – ryzyko wystąpienia drugiego czerniaka wynosi od 3 do 5% . Głównym czynnikiem ryzyka są więc predyspozycje genetyczne. Transformacja nowotworowa melanocytów polega na akumulacji szeregu genetycznych i molekularnych zmian. Podstawową mutacją dla tego schorzenia jest mutacja w genie BRAF, prowadząca do substytucji waliny kwasem glutaminowym w pozycji 600 (V600E). Prowadzi ona do zaburzeń w regulacji melanocytów i w konsekwencji sprzyja procesowi nowotworzenia.

Czerniak atakuje oczy z powodu naszych skłonności genetycznych oraz szkodliwego działania promieniowania ultrafioletowego. Nie wolno nam zapomnieć, że podobnie jak czerniak skóry, czerniak oka występuje częściej u osób z jasną karnacją, ze znamionami na oku, z jasną tęczówką (niebieską, zieloną, szarą), a także u palących papierosy i wystawiających się na działanie promieniowania ultrafioletowego , czyli nadmiernie opalających się.

 

Objawy i diagnostyka czerniaka gałki ocznej

Czerniak oka najczęściej, bo ponad w 80% przypadków, jest umiejscowiony w naczyniówce, to znaczy w środkowej ścianie gałki ocznej znajdującej się pomiędzy twardówką, a siatkówką. Zdarza się, że nowotwór zajmuje tęczówkę (to „kolorowa” część oka) lub spojówkę i wtedy przybiera postać widocznego z zewnątrz brunatnego guzka, który ma tendencję do szybkiego powiększania się, co często skłania pacjenta do wizyty u lekarza.

Najrzadszą postacią choroby jest czerniak ciałka rzęskowego, który rozwija się w zasadzie bezobjawowo, a w zaawansowanym stadium może powodować ból gałki ocznej i zaburzenia widzenia. To jakie będziemy mieć objawy i gdzie dokładnie umiejscowił się nowotwór w ostatecznym rozrachunku rzutuje na terapię i możliwość całkowitego wyzdrowienia.

Objawami, które powinny nas zaniepokoić są przede wszystkim ograniczone pole widzenia, pojawienie się po zmroku świetlistych kul w polu widzenia. Oczywiście są to symptomy niespecyficzne i mogą przypominać inne schorzenia, takie jak zaćma zwłaszcza. gdy rozwija się u chorego czerniak ciała rzęskowego. Natomiast astygmatyzm, słabsza ostrość widzenia oraz zmiany tęczówki oka i jej obrębu to już typowe dolegliwości, charakterystyczne dla czerniaka oka. W wypadku ich wystąpienia jak najszybciej zaleca się konsultację okulistyczną. Wizyta lekarska rozpocznie się od wywiadu , który jest niezbędny do postawienia rozpoznania. Pierwszym specjalistystycznym badaniem wykonywanym w celu zdiagnozowania czerniaka oka jest ocena oczu przy pomocy lampy szczelinowej oraz wziernikowanie. Kolejnym etapem jest wykonanie badania USG w celu określenia granic guza. W dalszej części diagnostyki proponuje się rezonans magnetyczny dla uzyskania dokładniejszego obrazu oka oraz sprawdzenie innych organów w celu wykluczenia potencjalnych przerzutów.

Leczenie czerniaka oka

Oczywiście sposób leczenia czerniaka oka jest ściśle skorelowany z umiejscowieniem guza, jego wielkością oraz stopniem zaawansowani. Przy czerniaku skóry jedną z pierwszych czynności terapeutycznych jest po prostu wycięcie nowotworu. W czarniaku oka pozbycie się gałki ocznej w wyniku brachyterapii jest natomiast ostatecznością. Terapie zaczyna się najczęściej od miejscowej radioterapii. Można stosować napromieniowywanie zewnętrzne lub bardziej polecane wszczepianie płytkę z promieniotwórczym kobaltem, rutenem lub jodem, które powoduje, że nowotwór obumiera pod wpływem promieniowania. Najnowszą i najbardziej skuteczną metodą leczenia czerniaka oka jest radioterapia protonowa (protonoterapia).

Dodatkowo w walce z nowotworem wykorzystuje się zdobycz inżynierii genetycznej – terapie celowaną molekularnie. Identyfikuje ona mechanizmy odpowiedzialne za rozwój oporności komórek w trakcie leczenia oraz opracowuje sposoby ich przełamania, co stanowi nieocenioną pomoc w wydłużaniu odsetka przeżyć z nowotworem gałki ocznej.

Skuteczna walka z czerniakiem to również wdrożenie odpowiedniej profilaktyki. Do stosowania kremów z filarami UV – aby zapobiec czarniakowi skóry już przywykliśmy. W kontekście nowotworów oka, warto zwrócić uwagę , aby kupowane przez nas okulary przeciwsłoneczne zawsze posiadały odpowiednie atesty i filtry. Należy pamiętać o regularnych kontrolnych wizytach u okulisty, nawet gdy nie posiadamy korekcyjnych szkieł. Właściwa profilaktyka przeciwnowotworowa nie zapewni nam gwarancji na brak zachorowania, ale na pewno istotnie osłabi ryzyko rozwoju nowotworu.

 

Czerniak gałki ocznej (czerniak oka) – objawy i leczenie, opracował ekspert z Centrum Badań DNA, foto: flickr.com – licencja CC

Bibliografia

a)Stankiewicz A., Figurska M. Czerniak Oka, Współczesna Onkologia (2003) vol. 7; 8 (589–593)
b)Bietka M., Makarewicz R. Przerzuty do wątroby u chorych z czerniakiem gałki ocznej, Polska Medycyna Paliatywna 2005, tom 4, nr 2
c)Żygulska-Mach H. Epidemiologia czerniaka oka. Współcz. Onkol. 1998; 2: 226–227
d)Krzakowski M. Leczenie systemowe czerniaka skóry. Współcz. Onkol. 2003; 7: 604–610
e)Żygulska-Mach H. Epidemiologia. W: Skowronek J., Maćkiewicz A., Żygulska-Mach H. red. Czerniak złośliwy. Ter-media, Poznań 1998; 145–149