Nowotwory głowy, szyi oraz ucha ujmuje się jako jedną grupę ze względu na podobieństwo diagnostyczne i terapeutyczne nowotworów wchodzących w jej skład. Zwyczajowo zalicza się do niej raki górnej części układu pokarmowego i oddechowego (rak jamy ustnej, rak języka, wargi, gardła, rak krtani – najczęstszy w tej grupie, rak jamy nosowej, rak zatok obocznych nosa) oraz nowotwory ucha, raka ślinianki i raka tarczycy.

W obrębie głowy i szyi występują również nowotwory układu chłonnego, mięsaki, a także swoiste dla tej lokalizacji np. nerwiak węchowy czy szkliwiak. Guzy mózgu nie są zaliczane do tej grup, lecz należą do kategorii nowotworów centralnego układu nerwowego.

Nowotwory głowy, szyi oraz ucha stanowią ponad 5% wszystkich zarejestrowanych w naszym kraju nowotworów złośliwych.

W dniach 17 – 21 września 2018 roku odbędzie się Szósty Europejski Tydzień Profilaktyki Nowotworów Głowy i Szyi. W ramach akcji, w wielu szpitalach i przychodniach odbędą się bezpłatne badania oraz konsultacje laryngologiczne dotyczące nowotworów zlokalizowanych w regionie głowy i szyi.


Nowotwory głowy, szyi i ucha – statystyki i dolegliwości

W Polsce, w ostatnich latach zachorowania zachorowania na nowotwór ucha czy głowy szacuje się 6000 przypadków rocznie. W Stanach Zjednoczonych w 2010 roku rozpoznano 36 500 nowych przypadków zachorowań na raka jamy ustnej i gardła oraz zanotowano 7880 zgonów z tego powodu.

Większość nowotworów głowy, szyi i ucha cechuje wzrost miejscowo-regionalny i względnie małe ryzyko wystąpienia odległych przerzutów raka (około 10% przypadków). Częstsze są natomiast przerzuty do regionalnych węzłów chłonnych, które występują blisko u połowy chorych na raki narządów głowy i szyi.

Chorobie, jaką jest nowotwór ucha, głowy i szyi towarzyszą często poważne dolegliwości fizyczne, które z reguły utrudniają podstawowe czynności życiowe takie jak oddychanie, odżywianie czy mowę oraz mogą upośledzać wzrok, smak czy węch. Zniekształcenia i ubytki powodowane terapią choroby nowotworowej regionu głowy i szyi mają często bardzo negatywne skutki psychologiczne i społeczne dla pacjentów oraz stanowią dla nich duże obciążenie. Nowotwory głowy i szyi występują najczęściej u osób po 45 roku życia. Zachorowalność na nowotwór ucha czy szyi nie jest blisko 5-krotnie wyższa u mężczyzn niż u kobiet.


NOWOTWORY GŁOWY, SZYI I UCHA – PRZYCZYNY

Do czynników zwiększonego ryzyka zachorowania na nowotwór głowy, szyi oaz ucha należą narażenia na tytoń, nadużywanie alkoholu, ekspozycja na promieniowanie ultrafioletowe (UV), zakażenia wirusowe oraz czynniki środowiskowe. Pewne znaczenie mają również nawyki dietetyczne – brak witamin, owoców i warzyw, a także przewlekłe drażnienie ( np. źle dopasowana proteza zębowa).

Do innych przyczyn nowotworów głowy, szyi i ucha zalicza się stany wynikające z niedoboru np. żelaza (na podłożu zespołu Plummera-Vinsona). Czynnikiem etiologicznym dla raka nosowej części gardła jest zakażenie wirusem Epsteistna-Barr, a dla raków zatok obocznych nosa – przewlekłe stany zapalne oraz występowanie polipów.

Nowotwory głowy, szyi oraz ucha występują blisko 6 razy częściej u palaczy. Ryzyko zgonu na raka krtani jest 20-krotnie wyższe u palących duże ilości papierosów niż u niepalących. Używanie tytoniu do żucia, tabaki, cygar i marihuany wiąże się również ze zwiększonym ryzykiem zachorowania.

Palenie tytoniu i spożywanie alkoholu zdają się działać synergistycznie i negatywnie zwielokrotniać ryzyko zachorowania.

Niewielki odsetek zachorowań na nowotwór ucha, głowy i szyi może być związany z ekspozycją zawodową. Kurz zwiększa ryzyko wystąpienie raka jamy nosowej, a nikiel raka płaskonabłonkowego zatoki szczękowej. Produkty ropy naftowej mogą zwiększać ryzyko raka gardła. Coraz więcej dowodów potwierdza rolę wirusa brodawczaka ludzkiego HPV w rozwoju raka ustnej części gardła.

nowotwory glowy szyi ucha

 

OBJAWY RAKA GŁOWY, SZYI I UCHA

Objawy nowotworów regionu głowy szyi oraz ucha różnią się w zależności od ich pierwotnej lokalizacji. Zwykle symptomy wskazujące na nowotwór ucha czy szyi mają charakter dolegliwości bólowych, owrzodzenia, nacieku, zaburzeń oddychania, połykania i mowy. Nowotwory głowy i szyi mogą powodować zaburzenia wzorku, węchu i smaku.

Należy zwrócić uwagę szczególnie na dysfagię, uczucie przeszkody w gardle, chrypkę, zaburzenia mowy, krwawienia z nosa, nadmierne łzawienie, bóle uszu, krwioplucie, uczucie „zatkanego” ucha i szczękościsk. Częstym pierwszym objawem raka głowy, ucha czy szyi jest powiększenie szyjnych węzłów chłonnych, spowodowane przerzutami. Nasilenie objawów może oznaczać progresję choroby nowotworowej.

Charakterystyczne objawy i symptomy choroby nowotworowej regionu głowy, szyi oraz ucha są związane z konkretną lokalizacją i umiejscowieniem guza:

  • jama ustna: owrzodzenie, naciek, dolegliwości bólowe przy jedzeniu, ograniczenie ruchomości języka
  • warga: stwardnienie, owrzodzenie
  • dziąsło: owrzodziały naciek,
  • język: owrzodzenie, naciek, unieruchomienie
  • policzek i rak ślinianki: objaw leukoplakii, owrzodzenie
  • szczęka i żuchwa: zniekształcenie twarzy, zaburzenia widzenia, objawy neurologiczne, zaburzenia drożności przewodów nosowych, bóle
  • krtań: chrypka, ból, trudności w przełykaniu, duszność
  • rak gardła: bóle przy przełykaniu, uczucie obecności ciała stałego, owrzodzenie, naciek, krwawienia
  • ucho: silny ból ucha, krwisty wyciek, niedosłuch przewodzeniowy, odbiorcze upośledzenie słuchu, zaburzenia równowagi, podrażnienie, niedowład, a niekiedy także porażenie nerwu twarzowego

 

Każdy dorosły z dolegliwością ze strony górnego odcinka dróg oddechowych i pokarmowych, które utrzymują się powyżej dwóch tygodni, lub z bezobjawowym guzem na szyi wymaga szczegółowego wywiadu i konsultacji z lekarzem.

Badanie diagnostyczne nowotworów głowy, szyi i ucha obejmuje szczegółowy wywiad, badanie przedmiotowe z oceną węzłów chłonnych, badanie laryngologiczne, w tym endoskopowe, biopsję pobranych zmian, badanie obrazowe (tomografia komputerowa, rezonans magnetyczny) oraz ultrasonografię węzłów chłonnych i inne badania obrazowe jak scyntygrafia kości. U chorych na bardzo zaawansowany nowotwór ucha wykonuje się dodatkowo tomografię rezonansu magnetycznego, która dostarcza informacje uzupełniające w stosunku do tomografii.


NOWOTWORY GŁOWY I SZYI ORAZ UCHA – LECZENIE

Ogólnie chorzy, u których został wykryty na niezaawansowane nowotwór głowy, szyi bądź ucha (stopień I i II) mogą być leczeni pojedynczą metodą terapeutyczną, natomiast zaawansowane raki głowy i szyi w stopniu III i IV wymagają zwykle leczenia skojarzonego. Wybór najlepszej opcji terapeutycznej zależy od lokalizacji ogniska pierwotnego i typu choroby. W radykalnym leczeniu nowotworów głowy i szyi stosuje się leczenie chirurgiczne oraz radioterapię.

Podstawową zasadą leczenia chirurgicznego jest możliwie duża doszczętność wycięcia guza wraz z marginesem zdrowej tkanki, przy możliwie jak najmniejszym okaleczeniu fizycznym i czynnościowym pacjenta.

W bardziej zaawansowanych przypadkach nowotwou ucha czy głowy wykonuje się zwykle zabieg operacyjny uzupełniony radioterapią, lub stosuje się samą radioterapię. Wskazaniem do naświetlań po operacji jest wątpliwy radykalizm resekcji lub obecność przerzutów do węzłów chłonnych.

Stosowanie chemioterapii jest ograniczone niewielką chemiowrażliwością nowotworów głowy i szyi. W nawrotach raka głowy, szyi oraz ucha po wcześniejszym leczeniu miejscowym u chorych z przerzutami odległymi metoda ta pełni wyłącznie charakter paliatywny, a jej celem jest zmniejszenie dolegliwości związanych z guzem.

W wybranych przypadkach u pacjentów, u których został zdiagnozowany nowotwór ucha czy głowy, można rozważać stosowanie napromieniania śródtkankowego (brachyterapia onkologiczna), które polega na umieszczeniu źródeł promieniotwórczych bezpośrednio w obrębie guza. Nowością w systemowym leczeniu zaawansowanych nowotworów regionu głowy i szyi jest wykorzystanie leków immunokompetentnych (niwolumab, pembrolizumab). Aktualnie immunoterapia zaawansowanych nowotworów głowy i szyi jest dostępna w Polsce jest w ramach badań klinicznych, ale w Stanach Zjednoczonych została oficjalnie dopuszczona do stosowania przed FDA w 2016 roku.


Ważną rolę w opiece nad chorymi, u których wystąpił nowotwór głowy, szyi lub ucha odgrywa rehabilitacja onkologiczna. Obejmuje ona terapię fizykalna i zawodową, naukę mowy i przełykania oraz odpowiednie postępowanie żywieniowe. Na przykład usunięcie nerwu dodatkowego, który zaopatruje mięsień czworoboczny, prowadzi do uniesienia łopatki oraz niemożności pełnego dowiedzenia i bólu łopatki. Objawy te można złagodzić za pomocą odpowiedniego postępowania fizjoterapeutycznego i rehabilitacji onkologicznej.

Adaptacja do utraty krtani wymaga intensywnej rehabilitacji onkologicznej oraz motywacji chorego. Obejmuje ona naukę mowy przełykowej, zastosowanie sztucznej krtani oraz wytworzenie sztucznej przetoki oskrzelowo-przełykowej.

Rokowanie w nowotworach głowy, szyi oraz ucha zależy od lokalizacji danej zmiany, stopnia zaawansowania klinicznego oraz złośliwości guza nowotworowego. We wczesnych stadiach zaawansowania odsetek przeżyć 5-letnich w nowotworach głowy i szyi waha się w przedziale 60-80%. W chorobie miejscowo rozsianej wynosi około 30%, natomiast  w przypadku raka głowy i szyi w formie rozsianej rokowanie jest niepomyślne. Najlepszy wyniki uzyskuje się generalnie w leczeniu raków krtani i wargi dolnej.

 

RAK TARCZYCY – OBJAWY I LECZENIE

NOWOTWORY GŁOWY I SZYI – LISTA

 

Nowotwory głowy, szyi, ucha – objawy, diagnostyka, leczenie, opracował Jarosław Gośliński, portal zwrotnikraka.pl

M. Krzakowski, K. Warzocha, Zalecenia postępowania diagnostyczno-terapeutycznego w nowotworach złośliwych 2013, Gdańsk 2013,
R. Kordek, Onkologia – podręcznik dla studentów i lekarzy, Gdańsk 2013,
L. Lewandowski, Onkologia szczękowo-twarzowa – wybrane zagadnienia kliniczne, Poznań 2008
R. Pazdur, L.D. Wagman, K.A.Camphausen, W.J. Hoskins, Nowotwory złośliwe, postępowanie wielodyscyplinarne, tom I, Lublin 2012.

 

Nowotwory głowy, szyi i ucha – objawy, diagnostyka, leczenie
4.3 (86%) 30 votes