Wprowadzenie badań przesiewowych w kierunku raka płuca z użyciem niskodawkowej tomografii komputerowej to największy postęp w diagnostyce tego nowotworu w ostatnich kilkudziesięciu latach – oceniają eksperci. W Polsce program bezpłatnych badań w kierunku raka płuca wystartuje od 1 października 2026 roku i obejmie obecnych oraz byłych palaczy.
Dzięki temu Polska dołączy do wciąż niewielkiego grona krajów w Europie i na świecie, które oferują swoim obywatelom program badań przesiewowych w kierunku raka płuca.
Badanie NDTK może stać się powszechnie dostępne i bezpłatne – podobnie jak mammografia czy kolonoskopia – dla osób z określonych grup ryzyka.
Nowe badania przesiewowe w kierunku raka płuca są adresowane do osób bez objawów choroby, u których obecne jest szczególnie wysokie ryzyko zachorowania na nowotwór złośliwy płuca.
Grupą docelową są osoby w wieku 55–74 lata z historią palenia tytoniu wynoszącą minimum 20 paczkolat (palących paczkę papierosów dziennie przez 20 lat), zarówno obecnie palących, jak i tych, które rzuciły nałóg nie dawniej niż 15 lat temu, a także do osób w wieku 50–54 lata o analogicznej historii palenia i okresie abstynencji, u których dodatkowo występują inne czynniki ryzyka.
Pierwsi pacjenci będą mogli zgłosić się do programu w drugiej połowie października 2026 r. Nie będzie potrzebne skierowanie. Placówki wykonujące NDTK będzie można znaleźć za pomocą wyszukiwarki NFZ „Gdzie się leczyć”. Świadczenia w nowym programie są nielimitowane, to oznacza, że Fundusz zapłaci za każde wykonane badanie.
Rak płuca to jeden z najgroźniejszych nowotworów złośliwych – we wczesnym stadium nie daje objawów, dlatego wykrywany jest najczęściej na późnym etapie. Jak przypominają specjaliści – zmniejszenie umieralności z powodu raka płuca jest możliwe dzięki wczesnemu wykryciu choroby. Prognozy wskazują, że do 2029 roku liczba nowych przypadków raka płuca wzrośnie do 32,5 tys. rocznie.
Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca
Po 5 latach zakończył się pilotaż programu wczesnego wykrywania raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Pozytywne wnioski z pilotażu sprawiły, że procedura stanie się – prawdopodobnie – świadczeniem gwarantowanym. Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia trafił obecnie do konsultacji społecznych.
Oznacza to, że niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej wykonywana w celu wczesnego wykrycia raka płuca ma szansę trafić do koszyka świadczeń opłacanych przez NFZ – jako świadczenie gwarantowane z zakresu programów zdrowotnych.
– Wyniki pilotażu jasno pokazują, że systematyczne badania NDTK pozwalają wykrywać zmiany w bardzo wczesnym stadium, gdy leczenie chirurgiczne pozwala uzyskać wyleczenie – zanim pojawią się objawy kliniczne, co zdecydowanie zwiększa szanse pacjentów na skuteczne leczenie. To postęp w polskiej onkologii i realna odpowiedź na rosnące potrzeby zdrowotne społeczeństwa – wyjaśnia prof. Maciej Krzakowski, kierownik Kliniki Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej w Narodowym Instytucie Onkologii.
Ogólnopolski Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca opierał się na wykorzystaniu niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) i był realizowany we wszystkich województwach Polski.
Program polegał na wykonywaniu badań niskodawkowej tomografii komputerowej w populacji osób wysokiego ryzyka zachorowania na raka płuca. Do badań kwalifikowane są osoby, które zostaną zidentyfikowane do badania przez lekarzy ośrodka przesiewowego lub lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i zostaną zakwalifikowani do badania.
Jak tłumaczą eksperci – głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka płuca jest palenie tytoniu, ale do programu kwalifikują się także osoby z przewlekłymi chorobami płuc (takimi jak POChP), z wcześniejszą historią nowotworową, narażone na ekspozycję na czynniki szkodliwe (np. azbest) czy pracujące w zawodach wysokiego ryzyka – m.in. górnictwie i przemyśle chemicznym.
Największym problemem jest późne wykrywanie raka płuca – w stadium bardzo zaawansowanym. Aż u 55 proc. pacjentów jest on diagnozowany w stadium czwartym, gdy jest rozsiany.
Główne cele Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca to:
- zwiększenie odsetka raka płuca wykrywanego we wczesnych stadiach zaawansowania poprzez przeprowadzanie badań niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) wśród populacji objętej programem
- zwiększenie odsetka wyleczenia (5-letnich przeżyć)
- obniżenie umieralności na raka płuca w Polsce
Prof. Katarzyna Górska, przewodnicząca sekcji chorób śródmiąższowych Polskiego Towarzystwa Chorób Płuc, zwróciła uwagę, że badania przesiewowe z użyciem niskodawkowej tomografii komputerowej będzie można też wykorzystać do diagnozowania innych poważnych zmian w płucach, jak choroby śródmiąższowe płuc czy POChP. Jest to przygotowane w opisie badania. Specjalistka przypomniała, że w przypadku raka płuca, POChP i chorób śródmiąższowych występują te same czynniki ryzyka.
WARTO WIEDZIEĆ: CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE
Kto może skorzystać z Programu Wczesnego Wykrywania Raka Płuca za pomocą niskodawkowej tomografii emisyjnej?
Konsultant krajowa w dziedzinie chorób płuc dr Małgorzata Czajkowska-Malinowska przypomina, że ogólnopolski program badań przesiewowych w kierunku raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej ma ruszyć 1 października br. Oznacza to, że badanie to trafi do koszyka świadczeń gwarantowanych, czyli będzie bezpłatne dla pacjentów z grupy największego ryzyka raka płuca.
Należą do nich:
- osoby w wieku 55–74 lata, które mają historię palenia wynoszącą co najmniej 20 paczkolat (to oznacza np. palenie jednej paczki papierosów dziennie przez 20 lat albo dwóch paczek dziennie przez 10 lat),
- osoby, które nadal palą lub rzuciły palenie nie dawniej niż 15 lat temu
- osoby w wieku 50–74 lata z dodatkowymi czynnikami ryzyka, np. przewlekłą obturacyjną chorobą płuc (POChP) czy ekspozycją zawodową na azbest, krzemionkę albo spaliny diesla.
Jak wyjaśnia prof. Witold Rzyman, konsultant krajowy w dziedzinie chirurgii klatki piersiowej, kierownik Katedry i Kliniki Chirurgii Klatki Piersiowej Gdańskiego Uniwersytetu Medycznego: Z rejestrów prowadzonych w krajach, które wdrożyły program badań przesiewowych z użyciem tomografii niskodawkowej, wynika, iż znacznie wzrósł tam odsetek pacjentów, u których rak płuca jest wykrywany w pierwszym i drugim stadium zaawansowania – z 26 proc. do 84 proc. W tych stadiach szanse na wyleczenie z choroby są bardzo duże – nawet 90 proc.
SPRAWDŹ: RAK PŁUC – OBJAWY
Niskodawkowa tomografia komputerowa płuc NDTK
Niskodawkowa tomografia komputerowa jest obecnie uznawana na świecie za jedyną skuteczną metodę wczesnego wykrywania raka płuca u osób z grup wysokiego ryzyka. Programy przesiewowe z wykorzystaniem NDTK funkcjonują m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Korei Południowej, Chinach oraz na Tajwanie. W Europie programy ogólnokrajowe wdrożyły już Chorwacja i Czechy.
Włączenie programu do świadczeń gwarantowanych NFZ oznacza stworzenie warunków, w których badanie NDTK będzie dostępne ogólnodostępnie i bezpłatnie dla osób kwalifikujących się do programu – podobnie jak mammografia czy kolonoskopia w innych programach przesiewowych. To znaczący krok w kierunku poprawy wyników leczenia onkologicznego w Polsce i realna szansa na ratowanie życia tysięcy Polaków.
Jak podkreślają eksperci, w Polsce jedynie około 20 proc. przypadków raka płuca wykrywanych jest we wczesnym stadium rozwoju tego nowotworu. Kiedy diagnoza stawiana jest w III i IV stadium, pacjent nie jest pozbawiony szans, ale są one istotnie mniejsze niż wtedy, kiedy dochodzi do wykrycia guzka niewidocznego na kliszy RTG.
Okazuje się, że na tym etapie pomóc może niskodawkowa tomografia komputerowa (NTDK) – bezpieczne i krótkie badanie diagnostyczne. W razie wykrycia zmian rakowych w płucu na wczesnym etapie, możliwa jest cała paleta działań terapeutycznych, z operacją włącznie.
Niskodawkowa tomografia komputerowa – podczas badania (trwa około 10 minut) pacjent leży na stole aparatu do tomografii. Używa się małej dawki promieniowania rentgenowskiego dla dokładnego zobrazowania płuc.
Smutna statystyka jest taka, że zgodnie z najnowszymi danymi z Krajowego Rejestru Nowotworów rak płuca wykrywany jest co roku u nieco ponad 20 tysięcy osób i mniej więcej tyle samo z jego powodu rocznie umiera. Warto przy tym pamiętać, że rak płuca rozwija się 95 proc. przypadków u długoletnich palaczy (byłych i obecnych). Istotną rolę, jak w przypadku każdego nowotworu, odgrywają też indywidualne predyspozycje genetyczne oraz środowisko, w którym żyjemy. Ryzyko rozwoju raka płuca jest wyższe na przykład u osób narażonych na spaliny diesla, azbest i inne zanieczyszczenia powietrza (smog).
Niskodawkowa tomografia komputerowa pozwala wykryć nawet bardzo małe zmiany w płucach, niezauważalne na zdjęciu rentgenowskim, przy jednoczesnym użyciu niższej dawki promieniowania.
Ogólnopolski Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej klatki piersiowej daje nadzieję na poprawę ponurych statystyk.
Jak wskazują eksperci – w wielu przypadkach przeprowadzone badanie obrazowe klatki piersiowej ujawnia także inne, niepokojące zmiany: nieprawidłowości w przełyku, zmiany w tarczycy, wątrobie, nerkach i nadnerczach, inne choroby płuc, zmiany w strukturze kostnej, a nawet nieprawidłowości w sercu i naczyniach.
Badanie płuc za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej
Duże badania randomizowane przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych na ponad 50 tys. pacjentów wykazały, że w grupie ryzyka wśród pacjentów, którzy palili ponad 30 lat paczkę papierosów dziennie, wykrycie guzka na wcześniejszych etapach rozwoju choroby nowotworowej zmniejsza ryzyko śmierci o 20 proc.
Dzięki wykorzystaniu badania jakim jest niskoemisyjna tomografia komputerowa płuc możliwe jest wykrycie nawet niewielkiego guza na płucu.
– Efektywność programów przesiewowych z zastosowaniem niskodawkowej tomografii komputerowej została bardzo dobrze udokumentowana, również w badaniach klinicznych z grupa kontrolną, z udziałem dużych liczbowo kohort. Badanie National Lung Screening Trial prowadzone z udziałem 53 454 osób z grupy wysokiego ryzyka zachorowania (wiek 55–74 lat i powyżej 30 paczkolat w wywiadzie) wykazało 20% zmniejszenie umieralności z powodu raka płuca w grupie poddanej niskodawkowej tomografii komputerowej, w porównaniu do osób kontrolowanych za pomocą zwykłego badania radiologicznego klatki piersiowej. Również europejski program przesiewowy NELSON potwierdził, że powtarzalne badania NDTK realizowane w grupie 15 789 osób z grup ryzyka (wiek 50–74 lat ≥ 15 paczkolat w wywiadzie) zmniejszyły w okresie 10 lat obserwacji umieralność z powodu raka płuca wśród kobiet o 39% oraz u mężczyzn o 26% – wyjaśnia na łamach raportu All.Can prof. dr hab. n. med. Joanna Didkowska.
Jak podkreślają eksperci, niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej jest bezpieczna dla organizmu pacjenta, a dawka promieniowania rentgenowskiego w trakcie badania jest niewielka. Trwa ono kilka minut, kontrast dożylny nie jest podawany, jest też całkowicie bezbolesne.
Niskodawkowa tomografia komputerowa przekłada się na konkretne rezultaty – wydłużenie przeżycia pacjentów. W Stanach Zjednoczonych program jest standardem.
Prof. Witold Rzyman ma nadzieję, że wyniki polskiego programu przesiewpego w kierunku raka płuca mogą przynieść tak dobry efekt, jaki odnotowano po dziewięciu latach w amerykańskim stanie Kentucky. – Blisko 60 proc. nowotworów płuca jest tam wykrywanych w pierwszym i drugim stadium zaawansowania – podsumował ekspert.
ZOBACZ: NOWOTWORY PŁUCA – BAZA WIEDZY
źródła: materiały własne, PAP, MZ.
Nie kwalifikuję się do niskodawkowej tomografii płuc gdyż nie spełniam żadnego z w/w kryteriów. Uważam, że lekarz pierwszego kontaktu powinien informować o możliwości zrobienia tego badania jeśli stwierdza symptomy choroby płuc. Niestety…moje objawy internista zignorował a w rezultacie rozpoznano u mnie niedrobnokomórkowego raka płuc już w stadium III/IV czyli nieoperacyjnym. Teraz cała moja nadzieja w otrzymanym leku celowanym.
Uważam, że powinno się nagłośnić PROGRAM WCZESNEGO WYKRYWANIA RAKA PŁUCA i to zarówno wśród lekarzy jak i pacjentów! Ja osobiście dowiedziałam się o tym programie dopiero przy diagnozie a więc zdecydowanie za późno….
Witam, czy mogłaby mi Pani napisać coś o tym leku celowanym, który Pani otrzymała. Mój tata zmaga się z rakiem płuc ale nic prócz radioterapii nie otrzymał, bardzo proszę o kontakt, mój mail to szymonekaneta16@gmail.com
Dlaczego ograniczenie wieku do 74 lat. Czy osoby powyżej 74 lat mają niezdiagnozowani umierać?
Z tych samych powodów dla których nie robi się generalnego remontu silnika 30letniego samochodu z przerdzewiałą karoserią
W trakcie TK jamy brzusznej, która obejmuje jedynie fragment płuc – wykryto u mojego męża poddopłucnowy guzek 3x5mm ale nie wiadomo co to i nie widać reszty płuc, powtórzenie TK jest niewskazane ze względu na dawkę promieniowania – czy możliwe jest zapisanie się w takiej syt do programu? i jaka jest szansa, że zostanie się przyjętym?
Mąż – poza wiekiem – nie spełnia wymogów do zgłoszenia (nie pali itd)
Proszę o informację. Z góry bardzo dziękuję
Takie badania można wykonać prywatnie. Ja zapłaciłem 200 PLN i nie potrzebowałem żadnego skierowania do programu.
Gdzie można wykonać takie badanie bez skierowania? Proszę o kontakt
Dziękuję bardzo za informacje
Niskodawkowa tomografia – jak sama nazwa wskazuje, przekłada się na jakość obrazu. Lekarze opisujący badania nie chcą takich badań opisywać, bo biorą odpowiedzialność za wynik badania, a jakość obrazu jest gorsza niż w normalnej tomografii. Ponadto dawka promieniowania w tomografii jest zawsze dużo większa, niż przy zdjęciu rtg klatki piersiowej, co może się przyczynić do rozwoju choroby nowotworowej.