Program wczesnego wykrywania raka płuca. Niskodawkowa tomografia komputerowa

Po 5 latach zakończył się pilotaż programu wczesnego wykrywania raka płuca z wykorzystaniem niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK). Pozytywne wnioski z pilotażu sprawiły, że procedura stanie się – prawdopodobnie – świadczeniem gwarantowanym. Projekt rozporządzenia Ministra Zdrowia trafił obecnie do konsultacji społecznych.

Oznacza to, że niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej wykonywana w celu wczesnego wykrycia raka płuca ma szansę trafić do koszyka świadczeń opłacanych przez NFZ – jako świadczenie gwarantowane z zakresu programów zdrowotnych.

Dzięki temu Polska ma szansę dołączyć w lipcu 2026 roku do wciąż niewielkiego grona krajów w Europie i na świecie, które oferują  swoim obywatelom program badań przesiewowych w kierunku raka płuca. Badania przesiewowe są adresowane do osób bez objawów choroby, u których obecne jest szczególnie wysokie ryzyko zachorowania na raka płuca.

Badanie NDTK może stać się powszechnie dostępne i bezpłatne – podobnie jak mammografia czy kolonoskopia – dla osób z określonych grup ryzyka.

Rak płuca to jeden z najgroźniejszych nowotworów złośliwych – we wczesnym stadium nie daje objawów, dlatego wykrywany jest najczęściej na późnym etapie. Jak przypominają eksperci – zmniejszenie umieralności z powodu raka płuca jest możliwe dzięki wczesnemu wykryciu choroby.

– Wyniki pilotażu jasno pokazują, że systematyczne badania NDTK pozwalają wykrywać zmiany w bardzo wczesnym stadium, gdy leczenie chirurgiczne pozwala uzyskać wyleczenie – zanim pojawią się objawy kliniczne, co zdecydowanie zwiększa szanse pacjentów na skuteczne leczenie. To postęp w polskiej onkologii i realna odpowiedź na rosnące potrzeby zdrowotne społeczeństwa – wyjaśnia prof. Maciej Krzakowski, kierownik Kliniki Nowotworów Płuca i Klatki Piersiowej w Narodowym Instytucie Onkologii.

Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca

Ogólnopolski Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca opierał się na wykorzystaniu niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) i był realizowany we wszystkich województwach Polski.

Program polegał na wykonywaniu badań niskodawkowej tomografii komputerowej w populacji osób wysokiego ryzyka zachorowania na raka płuca. Do badań kwalifikowane są osoby, które zostaną zidentyfikowane do badania przez lekarzy ośrodka przesiewowego lub lekarzy podstawowej opieki zdrowotnej i zostaną zakwalifikowani do badania.

Jak tłumaczą eksperci – głównym czynnikiem ryzyka zachorowania na raka płuca jest palenie tytoniu, ale do programu kwalifikują się także osoby z przewlekłymi chorobami płuc (takimi jak POChP), z wcześniejszą historią nowotworową, narażone na ekspozycję na czynniki szkodliwe (np. azbest) czy pracujące w zawodach wysokiego ryzyka – m.in. górnictwie i przemyśle chemicznym.

Główne cele Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca to:

• zwiększenie odsetka raka płuca wykrywanego we wczesnych stadiach zaawansowania poprzez przeprowadzanie badań niskodawkowej tomografii komputerowej (NDTK) wśród populacji objętej Programem
• zwiększenie odsetka wyleczenia (5-letnich przeżyć)
• obniżenie umieralności na raka płuca w Polsce

WARTO WIEDZIEĆ: CZYNNIKI RAKOTWÓRCZE

Kto może skorzystać z Programu Wczesnego Wykrywania Raka Płuca za pomocą niskodawkowej tomografii emisyjnej?

Dotychczas badania NDTK były wykonywane w ramach Ogólnopolskiego Programu Wczesnego Wykrywania Raka Płuca (WWRP), realizowanego w latach 2021–2023 i przedłużonego jako pilotaż na lata 2024–2025. Program ten, współfinansowany przez Ministerstwo Zdrowia i jednostki medyczne w 26 ośrodkach w całej Polsce, umożliwił zgromadzenie pierwszych danych klinicznych i organizacyjnych, które jednoznacznie potwierdziły zasadność prowadzenia tego badania przesiewowego w skali kraju.

Program pilotażowy realizowało 26 podmiotów na terenie całego kraju. Kto i na jakich zasadach mógł wziąć udział w badaniu?

1) osoby w wieku 55–74 lata, które:

• mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i są aktywnymi palaczami,
• mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i rzuciły palenie na nie więcej niż 15 lat (dot. ostatniego okresu abstynencji).

2) osoby w wieku 50–54 lata, które:

• mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i są aktywnymi palaczami,
• mają konsumpcję tytoniu większą lub równą 20 paczkolatom i rzuciły palenie na nie więcej niż 15 lat (dot. ostatniego okresu abstynencji),

oraz:

• u których stwierdzono jeden z czynników ryzyka:

• z uwagi na wykonywany zawód były narażone na działanie krzemionki, berylu, niklu, chromu, kadmu, azbestu, związków arsenu, spalin silników diesla, dymu ze spalania węgla kamiennego, sadzy,
• ekspozycja na radon,
• chorowały na raka płuca, chłoniaka, raka głowy i szyi lub raki zależne od palenia tytoniu, np. raka pęcherza moczowego,
• osoby z bliskiej rodziny (krewni pierwszego stopnia) miały raka płuca,
• chorują na przewlekłą obturacyjną chorobę płuc (POChP) lub samoistne włóknienie płuc (IPF).

SPRAWDŹ: RAK PŁUC – OBJAWY

Niskodawkowa tomografia komputerowa płuc NDTK

Niskodawkowa tomografia komputerowa jest obecnie uznawana na świecie za jedyną skuteczną metodę wczesnego wykrywania raka płuca u osób z grup wysokiego ryzyka.  Programy przesiewowe z wykorzystaniem NDTK funkcjonują m.in. w Stanach Zjednoczonych, Kanadzie, Korei Południowej, Chinach oraz na Tajwanie. W Europie programy ogólnokrajowe wdrożyły już Chorwacja i Czechy.

Włączenie programu do świadczeń gwarantowanych NFZ oznacza stworzenie warunków, w których badanie NDTK będzie dostępne ogólnodostępnie i bezpłatnie dla osób kwalifikujących się do programu – podobnie jak mammografia czy kolonoskopia w innych programach przesiewowych. To znaczący krok w kierunku poprawy wyników leczenia onkologicznego w Polsce i realna szansa na ratowanie życia tysięcy Polaków.

Jak podkreślają eksperci, w Polsce jedynie około 20 proc. przypadków raka płuca wykrywanych jest we wczesnym stadium rozwoju tego nowotworu. Kiedy diagnoza stawiana jest w III i IV stadium, pacjent nie jest pozbawiony szans, ale są one istotnie mniejsze niż wtedy, kiedy dochodzi do wykrycia guzka niewidocznego na kliszy RTG.

Okazuje się, że na tym etapie pomóc może niskodawkowa tomografia komputerowa (NTDK) – bezpieczne i krótkie badanie diagnostyczne. W razie wykrycia zmian rakowych w płucu na wczesnym etapie, możliwa jest cała paleta działań terapeutycznych, z operacją włącznie.

Niskodawkowa tomografia komputerowa – podczas badania (trwa około 10 minut) pacjent leży na stole aparatu do tomografii. Używa się małej dawki promieniowania rentgenowskiego dla dokładnego zobrazowania płuc.

Smutna statystyka jest taka, że zgodnie z najnowszymi danymi z Krajowego Rejestru Nowotworów rak płuca wykrywany jest co roku u nieco ponad 20 tysięcy osób i mniej więcej tyle samo z jego powodu rocznie umiera. Warto przy tym pamiętać, że rak płuca rozwija się 95 proc. przypadków u długoletnich palaczy (byłych i obecnych). Istotną rolę, jak w przypadku każdego nowotworu, odgrywają też indywidualne predyspozycje genetyczne oraz środowisko, w którym żyjemy. Ryzyko rozwoju raka płuca jest wyższe na przykład u osób narażonych na spaliny diesla, azbest i inne zanieczyszczenia powietrza (smog).

Niskodawkowa tomografia komputerowa pozwala wykryć nawet bardzo małe zmiany w płucach, niezauważalne na zdjęciu rentgenowskim, przy jednoczesnym użyciu niższej dawki promieniowania.

Ogólnopolski Program Wczesnego Wykrywania Raka Płuca za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej klatki piersiowej daje nadzieję na poprawę ponurych statystyk.

Jak wskazują eksperci – w wielu przypadkach przeprowadzone badanie obrazowe klatki piersiowej ujawnia także inne, niepokojące zmiany: nieprawidłowości w przełyku, zmiany w tarczycy, wątrobie, nerkach i nadnerczach, inne choroby płuc, zmiany w strukturze kostnej, a nawet nieprawidłowości w sercu i naczyniach.

Badanie płuc za pomocą niskodawkowej tomografii komputerowej

Duże badania randomizowane przeprowadzone w Stanach Zjednoczonych na ponad 50 tys. pacjentów wykazały, że w grupie ryzyka wśród pacjentów, którzy palili ponad 30 lat paczkę papierosów dziennie, wykrycie guzka na wcześniejszych etapach rozwoju choroby nowotworowej zmniejsza ryzyko śmierci o 20 proc.

Niskodawkowa tomografia komputerowa przekłada się na konkretne rezultaty – wydłużenie przeżycia pacjentów. W Stanach Zjednoczonych program jest standardem, w Polsce ma charakter – póki co – pilotażowy.

Dzięki wykorzystaniu badania jakim jest niskoemisyjna tomografia komputerowa płuc możliwe jest wykrycie nawet niewielkiego guza na płucu.

– Efektywność programów przesiewowych z zastosowaniem niskodawkowej tomografii komputerowej została bardzo dobrze udokumentowana, również w badaniach klinicznych z grupa kontrolną, z udziałem dużych liczbowo kohort. Badanie National Lung Screening Trial prowadzone z udziałem 53 454 osób z grupy wysokiego ryzyka zachorowania (wiek 55–74 lat i powyżej 30 paczkolat w wywiadzie) wykazało 20% zmniejszenie umieralności z powodu raka płuca w grupie poddanej niskodawkowej tomografii komputerowej, w porównaniu do osób kontrolowanych za pomocą zwykłego badania radiologicznego klatki piersiowej. Również europejski program przesiewowy NELSON potwierdził, że powtarzalne badania NDTK realizowane w grupie 15 789 osób z grup ryzyka (wiek 50–74 lat ≥ 15 paczkolat w wywiadzie) zmniejszyły w okresie 10 lat obserwacji umieralność z powodu raka płuca wśród kobiet o 39% oraz u mężczyzn o 26% – wyjaśnia na łamach raportu All.Can prof. dr hab. n. med. Joanna Didkowska.

Jak podkreślają eksperci, niskodawkowa tomografia komputerowa klatki piersiowej jest bezpieczna dla organizmu pacjenta, a dawka promieniowania rentgenowskiego w trakcie badania jest niewielka. Trwa ono kilka minut, kontrast dożylny nie jest podawany, jest też całkowicie bezbolesne.

ZOBACZ: NOWOTWORY PŁUCA – BAZA WIEDZY