Rak prostaty (rak stercza, rak gruczołu krokowego) zajmuje u mężczyzn drugie miejsce w zestawieniu zapadalności i umieralności z powodu nowotworów złośliwych. Dominującą postacią nowotworu złośliwego stercza jest rak gruczołowy.

Od kilkudziesięciu lat na świecie obserwuje się stały wzrost zachorowań, w szczególności u mężczyzn po 60. roku życia, co wiąże się m.in. z wydłużeniem życia, lepszą diagnostyką oraz rosnącą świadomością zdrowotną.

Jak podkreślają eksperci – wczesne wykrycie raka prostaty znacząco poprawia rokowania i zwiększa szanse na skuteczne leczenie.

W poniższym artykule przygotowanym we współpracy z ekspertami z zakresu uroonkologii zawarto aktualne informacje na temat objawów raka prostaty, diagnostyki, standardów leczenia oraz rokowania w chorobie.

Nowotwór prostaty (gruczołu krokowego) – co to za choroba?

Prostata jest niewielkim narządem męskiego układu moczowego, którego główną funkcją jest produkcja składników nasienia. U części mężczyzn proces ten przebiega bez zakłóceń, jednak czasem dochodzi do nieprawidłowego wzrostu komórek prostaty i rozwoju raka.

Zapadalność na raka prostaty rośnie w większości rozwiniętych krajów świata, głównie w wyniku upowszechnienia się oznaczania stężenia markera nowotworowego PSA w surowicy u osób bez klinicznych objawów raka prostaty (tzw. skrining). Większa liczba pacjentów diagnozowanych z rakiem gruczołu krokowego wynika także z rosnącej świadomości zdrowotnej oraz wydłużania się długości życia mężczyzn. W Polsce zachorowania na raka stercza podwoiły się w ciągu ostatnich 10 lat.

Każdego roku odnotowuje się około 1,5 miliona nowych zachorowań na raka gruczołu krokowego oraz 400 tysięcy zgonów. Chociaż naturalny przebieg choroby jest powolny i długotrwały, nowotwór stercza zajmuje piąte miejscu pod względem liczby zgonów.

Rak prostaty – jak każdy nowotwór – to choroba wieloczynnikowa, chociaż specyficzne przyczyny powstania raka gruczołu krokowego nie zostały dotąd dokładnie określone. Wskazuje się, że jest to indywidualne połączenie predyspozycji genetycznych oraz zewnętrznych czynników ryzyka – hormonalnych, ekologicznych i związanych ze stylem życia.

Wiek jest głównym czynnikiem ryzyka zachorowania – rak gruczołu krokowego należy do nowotworów, które są najbardziej zależne od wieku. Rzadko występuje przed 40 rokiem życia, a średni wiek zachorowania to około 70 lat.

Warto przypomnieć, że 25 czerwca (w Dzień Ojca) przypada Ogólnopolski Dzień Świadomości Raka Prostaty.

POMÓŻ NAM ROZWIJAĆ PORTAL – WSPIERAJ ZWROTNIK RAKA

rak gruczołu krokowego objawy

Rak prostaty – objawy

Kluczową rolę we wczesnym wykryciu raka gruczołu krokowego odgrywa znajomość niepokojących symptomów i potencjalnych objawów raka prostaty, których wystąpienie powinno stanowić sygnał do pilnej konsultacji z lekarzem – urologiem.

Rak prostaty rozwija się powoli. Od wystąpienia pierwszej przemiany nowotworowej w sterczy do czasu pojawienia się guzka o objętości 1 ml upływa około 10 lat, a czas podwojenia masy guza ocenia się na 4 lata.

U niektórych chorych występują dolegliwości i pewne niepokojące symptomy ze strony dolnych dróg moczowych, będące raczej następstwem współistnienia łagodnego rozrostu stercza. Niekiedy pierwszym objawem raka prostaty w stadium uogólnionym są bóle kostne wywołane przez przerzuty guza nowotworowego.

Rak prostaty w zdecydowanej większości przypadków (>75%) zostaje rozpoznany we wczesnym stadium rozwoju. Na tym etapie nowotwór nie wywołuje specyficznych objawów klinicznych lub może być mylony z inną chorobą.

Najczęstszym objawem raka prostaty są trudności w oddawaniu moczu oraz częstomocz. Każdy mężczyzna z takimi objawami powinien być zbadany przez urologa. Zdarza się, że rosnący guz nie powoduje wymienionych objawów raka prostaty, a na rozpoznanie naprowadzają symptomy związane z naciekiem okolicznych tkanek lub przerzutami raka do kości (bóle, złamania patologiczne, niedokrwistość) i węzłów chłonnych biodrowych.

Jakie są wczesne objawy raka gruczołu krokowego?

Na wczesnym etapie rozwoju nowotworu prostaty – ze względu na to, że gruczolakoraki rozwijają się zwykle w tylnej części strefy obwodowej gruczołu – alarmowe objawy raka prostaty zwykle nie występują. U mężczyzn z łagodnym przerostem gruczołu krokowego pojawiają się dolegliwości powodowane przeszkodą podpęcherzową, które są zupełnie niezależne od rozwijającej się choroby nowotworowej.

Najczęstszymi objawami jakie daje rak prostaty zaawansowany miejscowo są skutki przeszkody podpęcherzowej. U niewielu chorych pojawia się krwiomocz, zakażenia dróg moczowych oraz nasilone dolegliwości związane z mikcją wtórne do przeszkody podpęcherzowej.

Symptomy zaawansowanego raka prostaty

Wraz z miejscowym powiększaniem się nowotworu pojawiają się kolejne objawy, w tym związane z położeniem ujścia nasieniowodów w obrębie stercza, takie jak trudność w uzyskaniu wzwodu i ból podczas ejakulacji.

Rzadko u chorych z masywnym zajęciem węzłów chłonnych pojawiają się obrzęki kończyn dolnych. U mężczyzn z przerzutami do kości często występują takie objawy raka prostaty jak: dolegliwości bólowe, rzadziej osłabienie siły mięśniowej kończyn dolnych lub objawy raka prostaty związane z porażeniem spowodowanym kompresją rdzenia kręgowego.

Przerzuty raka prostaty w kościach zwykle występują w kręgosłupie, żebrach, kościach miednicy i czaszki oraz w nasadach kości długich. Objawem zaawansowanego raka prostaty może być w takiej sytuacji silny ból.

ZOBACZ: NAJCZĘSTSZE OBJAWY NOWOTWORÓW

Jak wykryć raka prostaty?

Rozpoznanie raka prostaty zaczyna się od rozmowy z lekarzem i prostego badania fizykalnego. W pierwszej kolejności specjalista zapyta o objawy, historię zdrowia w rodzinie oraz ogólny stan zdrowia. Następnie wykonuje się podstawowe badania – pomiar poziomu PSA we krwi oraz badanie palcem przez odbyt.

Niewielki nowotwór – ograniczony do narządu i nie powodujący jego powiększenia – może nie dawać żadnych objawów i jedynym sygnałem choroby jest wzrost stężenia PSA.

Zasadnicze znaczenie dla rozpoznania groźnej choroby jaką jest rak prostaty ma określenie stężenia PSA w surowicy, aczkolwiek należy podkreślić, że marker ten nie jest swoisty dla raka gruczołu krokowego – jego stężenie wzrasta także w następstwie rozrostu łagodnego oraz zapalenia stercza.

Podwyższone stężenie markera nowotworowego PSA w surowicy osoby z podejrzeniem raka, nie może być traktowane jako jednoznaczny objaw raka prostaty.

Za normę przyjęto następujące wartości PSA w zależności od wieku: 2,5 ng/ml do 49 roku życia, 3,7 ng/ml do 54 roku życia, 4,0 ng/ml do 59 rż, 5,4 ng/ml do 64 rż. i 6,6 ng/ml do 74 roku życia.

Zgodnie z najnowszymi doniesieniami naukowymi, istnieją kontrowersje czy skrining raka prostaty oparty na PSA i badaniu per rectum oraz leczenie wcześnie wykrytych nowotworów gruczołu krokowego ma wpływ na zmniejszenie umieralności i wydłużenie czasu życia pacjentów.

Narodowy Instytut Raka w USA uważa, że nie udowodniono wpływu badań przesiewowych PSA na zmniejszenie umieralności z powodu tak podstępnej choroby jaką jest rak prostaty. Amerykańskie Towarzystwo Onkologii Klinicznej (ASCO) zaleca, aby zasadność oznaczania PSA omawiać indywidualnie z mężczyznami, których przewidywany czas przeżycia wynosi 10 lat.

Istnienie raka gruczołu krokowego potwierdza się na podstawie badania mikroskopowego preparatów uzyskanych najczęściej metodą biopsji gruczołu.

System Gleasona – klasyfikacja raka prostaty

Złośliwość raka prostaty określa się w systemie Gleasona, a jego skala zawiera się między 6 a 10. Specjalista, oglądając tkankę pobraną w czasie biopsji, ocenia rodzaje utkania nowotworu i wskazuje na dwa zajmujące największą objętość preparatu. W zależności od określonych cech złośliwości, każde utkanie otrzymuje od 3 do 5 punktów. Suma punktów przyznanych za dwa dominujące utkania wskazuje na złośliwość nowotworu.

Przykładowo rak określony jako Gleason 9 (5+4) jest bardziej złośliwy niż Gleason 9 (4+5), jako że tkanka oceniona na 5 jest utkaniem dominującym i została wymieniona jako pierwsza.

WARTO ZAJRZEĆ: RAK PROSTATY – DIETOPROFILAKTYKA

diagnoza rak prostaty

Rak gruczołu krokowego – diagnostyka i badania

Rozwój nowych technologii, który nastąpił w ostatnich latach, diametralnie zmienił diagnostykę raka gruczołu krokowego. Dzięki rosnącej dostępności wieloparametrycznego rezonansu magnetycznego (mpMRI) lekarz może ocenić, czy u pacjenta rzeczywiście rozwija się nowotwór, a także lepiej zlokalizować podejrzanie ogniska oraz ustalić czy nie doszło do przerzutów.

W diagnostyce obrazowej raka prostaty może być wskazane wykonanie ultrasonografii przezbrzusznej (TAUS), oceniającej układ moczowy oraz ultrasonografii przezodbytniczej (TRUS) sondą wysokiej czułości pozwalającą wykryć niepalpacyjne ogniska raka prostaty. Ultrasonografia przezodbytnicza pozwala uwidocznić granicę i strukturę wewnętrzną gruczołu krokowego. Nieprawidłowy wynik TRUS stwierdza się u około 20% chorych na raka prostaty. Badanie TRUS jest najbardziej dostępnym i powszechnym narzędziem służącym do bezpośredniego obrazowania stercza.

Tomografia komputerowa w diagnostyce raka prostaty

W niektórych przypadkach zaleca się przeprowadzenie badań oceniających miejscowe zaawansowanie kliniczne nowotworu stercza oraz – z wyjątkiem nowotworów o małym ryzyku rozsiewu – obecność przerzutów raka prostaty (tomografia komputerowa miednicy, RTG klatki piersiowej, scyntygrafia kośćca, pozytonowa tomografia emisyjna).

Najczęściej stosowaną metodą oceny występowania przerzutów kostnych w przypadku podejrzenia diagnozy rak prostaty jest scyntygrafia układu kostnego. U chorych ze stężeniem PSA poniżej 20 ng/ml nie ma generalnie wskazań do wykonania scyntygrafii kości. Wartościową alternatywą dla scyntygrafii pozostaje obrazowanie za pomocą pozytonowej tomografii emisyjnej (PET).

Rezonans magnetyczny w kierunku raka prostaty

Badaniem obrazowym przydatnym w przypadkach nowotworu miejscowo zaawansowanego jest wieloparametryczne badanie rezonansu magnetycznego (mpMR). W badaniu oprócz klasycznej morfologii radiologicznej ocenia się metabolizm, perfuzję tkankową oraz dyfuzję wody. Badanie mpMR wykorzystuje się zarówno w diagnostyce zmian pierwotnych w celu ustalenia stopnia zaawansowania guza prostaty oraz w diagnostyce miejscowych nawrotów raka gruczołu krokowego.

Biopsja raka prostaty

Szczegółowe rozpoznanie raka gruczołu krokowego określa się najczęściej na podstawie badania histopatologicznego materiału pobranego podczas przezodbytniczej biopsji raka prostaty wykonanej pod kontrolą badania ultrasonograficznego TRUS. Nowością na tym polu jest tzw. biopsja fuzyjna prostaty pod kontrolą rezonansu magnetycznego. Biopsja fuzyjna zwiększa wykrywalność raka gruczołu krokowego oraz ogranicza do minimum konieczność wykonywania ponownych biopsji.

POCZYTAJ: FAKTY I MITY O RAKU PROSTATY

rak prostaty leczenie

Leczenie raka prostaty

Dzięki ogromnemu postępowi, jaki dokonał się w uroonkologii, pacjenci z rakiem prostaty zyskali wiele nowych opcji leczenia. Obecne rozwiązania obejmują zarówno terapie lekowe, jak i nowoczesne wyroby medyczne.

Wybór optymalnej terapii oraz zalecanego leczenia w przypadku diagnozy: rak prostaty – zależy przede wszystkim od interpretacji wyników wspomnianych wcześniej badań diagnostycznych, stopnia zaawansowania choroby, charakterystyki patomorfologicznej guza, a także wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Biorąc pod uwagę różnice w biologii raka gruczołu krokowego, decyzje o leczeniu raka prostaty podejmuje się uwzględniając przewidywany czas przeżycia oraz czynniki pozwalające zaliczyć nowotwór do jednej z trzech grup: rak prostaty z niskim ryzykiem, rak gruczołu krokowego pośredniego ryzyka oraz rak stercza z wysokim ryzykiem.

Rak stercza – aktywny nadzór i baczna obserwacja

W przypadku raków stercza o niskim ryzyku można przyjąć postawę tzw. aktywnego nadzoru. Natychmiastowe leczenie radykalne raka prostaty tej grupy chorych może nie tylko nie wydłużać ich życia, ale obarczone jest ryzykiem powikłań. Leczenie przeciwnowotworowe podejmuje się, gdy lekarz stwierdzi progresję choroby.

Monitorowanie chorych obejmuje w takim przypadku regularne oznaczanie stężenia PSA, badanie fizykalne, mpMRI i biopsję prostaty.

W przeciwieństwie do aktywnego nadzoru, baczna obserwacja jest strategią zachowawczą. To postępowanie o założeniu paliatywnym, które ma na celu zachowanie możliwie najwyższej jakości życia i ograniczenie zdarzeń niepożądanych związanych z leczeniem – działania terapeutyczne są wdrażane, gdy postęp choroby staje się przyczyną istotnych objawów. Może być ono stosowane u bezobjawowych chorych:

  • z nowotworem niskiego ryzyka i oczekiwanym czasem przeżycia do 10 lat,
  • z nowotworem umiarkowanego ryzyka i oczekiwanym czasem przeżycia do 5 lat.

Leczenie chirurgiczne raka prostaty

Radykalne leczenie chirurgiczne raka prostaty ma zastosowanie u pacjentów z guzem ograniczonym do stercza. Zabiegi chirurgiczne stosowane w przypadku raka stercza to prostatektomia radykalna, otwarta z dostępu załonowego lub laparoskopowe usunięcie gruczołu krokowego wraz z pęcherzykami nasiennymi oraz węzłami chłonnymi.

W przypadku zabiegów chirurgicznych możliwe jest wykonanie operacji raka prostaty przy użyciu robota chirurgicznego (np. system da Vinci). Zastosowanie systemu robotycznego pozwala na większą precyzję wykonywanego zabiegu oraz ogranicza skutki uboczne operacji.

Warto podkreślić, że od kwietnia 2022 roku Narodowy Fundusz Zdrowia refunduje zabiegi radykalnej prostatektomii przy pomocy robota chirurgicznego, a dostępność do procedury systematycznie wzrasta.

Raka prostaty – leczenie napromienianiem

Radioterapia wraz z chirurgią onkologiczną jest podstawową metodą leczenia chorych na raka gruczołu krokowego.

Leczenie napromienianiem (teleradioterapia i brachyterapia raka prostaty) stosuje się u chorych na raka gruczołu krokowego o zaawansowaniu cT1-T3 N0 M0 i w wybranych przypadkach u pacjentów z T4 ora N(+). Zastosowanie w leczeniu raka prostaty znajduje m.in. robot CyberKnife.

Technologia polegająca na zastosowaniu skupionej wiązki fal uderzeniowych o wysokim natężeniu (HIFU) znajduje zastosowanie w leczeniu nowotworu ograniczonego do gruczołu krokowego. Procedura HIFU nie jest obecnie refundowana w Polsce.

Hormonoterapia w leczeniu raka gruczołu krokowego

Ważną metodą leczenia zachowawczego w przypadku choroby zaawansowanej jest terapia hormonalna raka prostaty, która polega na eliminowaniu androgenów endogennych lub blokowaniu receptorów androgenowych w komórkach raka.

Hormonoterapia raka gruczołu krokowego jest leczeniem pierwszego rzutu u pacjentów niekwalifikujących się do leczenia radykalnego. W takim przypadku zastosowanie hormonoterapii pozwala na opóźnienie progresji choroby, zapobiega ciężkim powikłaniom oraz łagodzi objawy towarzyszące postępującej chorobie jaką jest rak prostaty.

W przypadku wystąpienia zjawiska hormonooporności stosuje się najczęściej chemioterapię paliatywną.

Zaawansowany rak stercza – leczenie

U chorych z przerzutową postacią raka stercza można zastosować chemioterapię, radioterapię lub inne opcje terapeutyczne: leki hormonalne nowej generacji czy leczenie ukierunkowane molekularnie (oddziaływanie na szlaki molekularne warunkujące rozwój raka).

Ważną zmianą w programie lekowym dotyczącym raka prostaty (zmiana wprowadzona w marcu 2023 roku) było kompleksowe uwzględnienie wszystkich opcji leczenia w ramach jednego programu lekowego, czego efektem jest zmiana jego nazwy na B.56. Leczenie chorych na raka gruczołu krokowego (ICD-10: C61).

rak stercza

Rak prostaty rokowania

Statystyki leczenia chorych na raka prostaty w Polsce odbiegają niekorzystnie od wyników osiąganych w krajach Europy Zachodniej. Mimo takiego stanu rzeczy, należy podkreślić, iż rokowanie w raku prostaty jest generalnie dość dobre.

Według aktualnych danych odsetek 5-letnich przeżyć pacjentów z rakiem prostaty wynosi w Polsce około 67%, a w krajach Unii Europejskiej 83%.

Rokowania w raku prostaty zależą od wielu czynników, począwszy od stopnia zaawansowania choroby i etapu na którym została zdiagnozowana, od skuteczności i właściwego doboru zastosowanej terapii, a także wieku i ogólnego stanu zdrowia pacjenta.

Rokowania w raku prostaty mają związek ze wspomnianym wcześniej wskaźnikiem Gleasona. U pacjentów z niskim wskaźnikiem (2-4) rokowanie w raku gruczołu krokowego jest dobre. Wskaźnik Gleasona 7 lub więcej jest niekorzystnym czynnikiem rokowniczym. Wskaźnik 5 lub 6 uznaje się za pośredni.

Jak podkreślają eksperci podstawą do planowania leczenia oraz określenia rokowania w raku prostaty jest ustalenie stadium zaawansowania choroby. Przyjmuje się, że istnieją trzy grupy pacjentów mających odmienne rokowania:

  • chorzy z chorobą miejscową (komórki nowotworu są ograniczone do gruczołu krokowego),
  • chorzy z chorobą o zaawansowaniu regionalnym (rak jest ograniczony do miednicy),
  • pacjenci z chorobą uogólnioną (obecne są przerzuty odległe)

Dobrą wiadomością jest fakt, że wyniki analiz prowadzonych w ramach Narodowej Strategii Onkologicznej wskazują na stopniową poprawę przeżywalności chorych na raka gruczołu krokowego w Polsce. Wskaźnik przeżywalności 5-letniej dla pacjentów zdiagnozowanych w 2018 roku wzrósł o 5,9% w porównaniu do przeżyć pacjentów zdiagnozowanych w roku 2013.

Warto podkreślić, że w Polsce działa wiele organizacji wspierających pacjentów onkologicznych (również z rakiem prostaty) – informacyjnie, prawnie oraz psychologicznie. Jedną z wiodących jest Gladiator – Stowarzyszenie Mężczyzn z Chorobami Prostaty. Warto skorzystać z ich pomocy.

źródła: gladiator-prostata.pl, www.ecz-otwock.pl, www.pturol.org.pl

PRZEJDŹ DO: NOWOTWORY UKŁADU MOCZOWEGO